×
467.99
488.82
7.7
#қаңтар қақтығысы #Ресей-Украина соғысы #әкімге үш сұрақ #лот ашар #кибербуллинг #жаңа облыстар #коронавирус #hi-tech
467.99
488.82
7.7

Феминист Әйгерім Құсайынқызы: Ең бақытсыз әйелдер мен балалар Қазақстанда тұрады

28.05.2022, 10:50
Коллаж: ulysmedia.kz.

Ulysmedia.kz порталының бұл жолғы қонағы – қоғам белсендісі, феминист, гендерлік экономика зерттеушісі Әйгерім Құсайынқызы. Әйгерім Қазақстандағы гендерлік саясат жайлы ойын ортаға салып, әйелдер мен балалар трагедиясына назар аудару керек деп есептейді. Сұхбатта ҚР Президентiнiң жанындағы Әйелдер істері және отбасылық-демографиялық саясат жөнiндегi ұлттық комиссияның жаңа құрамындағы лайықсыз адамдар, мемлекеттік саясатқа қарсы жұмыс істейтін мамандардың әйелдер проблемасы айналысып жатқаны ашық айтылды. Биліктегі ЛГБТ өкілдері, қыздардың басшылық қызметке орналаса алмау себептері, тоқал алу заңсыздығы, әйелдердің субъект ретінде қарастырылмауын Айгерім жіті түсіндіріп берді.

– Әйгерім, сіздің әлеуметтік желідегі белсенділігіңізге қарап отырып, қазақ қыздарының белсенділігіне, энергеиясын тамсанып отырамыз. Алматының энергиясы шығар, бәлкім.

– Иә, фембике ретінде әйелдердің құқығын қорғаумен айналысамын. Жалпы өзімнің бұл – PhD диссертациямның тақырыбы ғана емес, қазір өмірлік ұстанымыма да айналды десе де болады. Қазақстанда еркектер мен әйелдердің тең құқығы мен тең мүмкіндіктерін талап ету, мемлекет сол тепе-теңдікті бұзған жағдайда оған ескерту жасауды өмірлік позициям деп алдым десем де болады.

– Жаңа Қазақстан – Әділетті Қазақстан келді деп жатырмыз. Қыз-келіншектер үшін жағдайды жақсы жаққа өзгертерлік қандай да бір үміт бар деп ойлайсыз ба?

– Жаңа Қазақстанның өз басым құрылғанына сенбеймін. Бұл өз пікірім, өйткені біз Жаңа Қазақстанда ескі кадрлармен құрып жатқан секілдіміз. 18 мамырда ғана президент жанындағы комиссиялар. Президент жанындағы Әйелдер істері және отбасылық-демографиялық саясат жөніндегі ұлттық комиссиясының жаңа құрамын көрген кезде көңілім бұзылды деп айтсам да болады. Шок болдым. Қазақстан Республикасында азаматтық әйелдердің құқығын қорғау саласында жүрген азаматтық белсенділердің жұмысын жоққа шығарып жүрген, тіпті Қазақстан Республикасының гендерлік саясатына қарсы әрекеттегі кейбір азаматшалардың сол комиссия құрамында болуына қарағанда Қазақстанның гендерлік саясаты алдағы бес жылда алға жылжиды дегенге күмәнім бар.

2006 жылдан бастап Қазақстан гендерлік саясат бойынша халықаралық рейтингте тасымыз таудан құлдилап, төмен түсіп бара жатыр. 2006 жылы біз 32-ші орында болғанбыз. 2021 жылы 80-ші орындамыз. Яғни гендерлік салада мәселе көп. Мемлекетке айтқымыз келетін де. Еститін мемлекеттің бізді кейде естімей қалатынына көзіміз жетіп жатыр. Сондықтан Жаңа Қазақстанға келгенде үмітке қарағанда күмән басым деп айта аламын.

– Осы жерде бір ремарка жасағым келеді. Жалпы президент Тоқаевтың әйелдерге, қыз-келіншектерге керемет сондай бір дұрыс пейілді адам сияқты көрінеді. Бірақ президент жанындағы азаматтар мен азаматшалар өздеріне ыңғайлы адамдарды алып, солардан әртүрлі комиссия құрып, мемлекет басшысының тілегенін шынайы көрсеткісі келетіндей ме қалай? Тренд болып кеткен секілді. Мысалы Қасым-Жомарт Тоқаев өздеріңдей керемет, білімі мен санасы бар, салаға жаны ашитын қыз-келіншектердің бар екенін білмейді. Менің ойымша, Қасым-Жомарт Тоқаев  Президент жанындағы Әйелдер істері және отбасылық-демографиялық саясат жөніндегі ұлттық комиссиясыға қараған кезде «Балаева бар, бүкіл қазақстандықтардың мәселесін шешіп отыр. Оның жанында Әбдірахманов Алина, Байсақова Зүлфия, Демесінова Лаура бар» деп ойлауы мүмкін. Қателеспесем, сол комиссияда 34 адам бекітіліп пе еді?

– Жаңа құрам бойынша медиада сан ақпарат шықты. Ескі құрамда есіңізде болса Сара Алпысқызы болған. Сол кісінің кезіндегі құрамың қалғаны туралы барлық БАҚ жария салып айтып, хабарлама таратты. Бірақ жаңа құрамға кімнің кіргенін, олар жалпы гендерлік саясатта немен айналысып жүргені айтылмады. Мысалы Қарақат Әбденнің 2004 жылдан бері «Қазақ қызы» деген қоры бар. Яғни 7 мен 18 жас аралығындағы қыздарға патриархалды ортаға, еркектерге қолайлы қалай келін болу керек, ұлттық тәрбиені қалай сақтау керек деген секілді мектебі бар. Қор республикалық бюджет тарапынан қаржыландырылады. Ал бұл жағдай Қазақстан Республикасының 2009 жылғы еркектер мен әйелдердің тең құқықтары мен тең мүмкіндіктеріне мемлекеттік кепілдік туралы заңына қайшы келеді.

– Міне, осының бәрін біздің президент толыққанды білмей отырған секілді... Өзінің байлығы ойлайтын, қамын ғана күйттейтін, жұмыстарына кедергі келтірмейтін сондай бір адамдармен жұмыс істеу ыңғайлы болып бара жатыр. Ал біз Жаңа Қазақстан – Әділетті Қазақстан деп құрдан-құр шырылдап жүрген жоқпыз ғой. 30 жыл бойғы ұйқыдан оянып жатқан кезде шынайы жаны ашитын адамдармен жұмыс істеп, кез келген мәселеде меніңше, басқаша көзқараспен жұмыс істеуіміз керек сияқты.

– Бізде кез келген демократиялық ұғымда меритократия деген ұғым айтылуы керек деп ойлаймын. Меритократия – лайықты адамдардың орнына келуі. Біз бұл комиссияны неліктен сынға алып жатырмыз? Себебі ұлттық комиссия президент әкімшілігінің тікелей қатысуымен құрылады. Олардың құрамында әйелдердің, демография істерімен айналысатын адамдар болуы керек. Сол саланың мамандары Қазақстанда жеткілікті. Тіпті дәл қазір ең парадоксальды болып тұрғаны – қазір Қазақстандағы жалпы зорлық-зомбылыққа ұшыраған әйелдердің ең көп көмек берушісі Дина Таңсәріге қауіп төніп тұр. Ол 7 жылға дейін бас бостандығынан айырылуы мүмкін.

Ал дәл сондай әйелдердің мәселесін шешуі тиіс ұлттық комиссияда қазақстандық әйелдердің жан айқайын естімеген, сол салада жұмыс істемеген азаматтардың комиссияда болуы, әрине, біз үшін әділетсіздік. Біз қазір жалпы белсенділер, фембикелер осы ұлттық комиссия құрамының қайта қаралуын талап етіп жатырмыз.

– Сіздіңше, ұлттық комиссияда тағы да кімдер болуы керек?

– Бұл шаруа әлбетте, менің құзыретімде емес. Мен бірақ бұл комиссиядан гендерлік экономикаға біраз үлес қосып жүрген Халида Әжіғұлованы көргім келер еді. Ол кісі жалпы Қазақстандағы әйелдердің неліктен қорғалмай жатқаны туралы, неліктен тұрмыстық зорлық-зомбылық Қылмыстық кодекстің әкімшілік құқықбұзушылық туралы заңмен қаралатынын, харрасмент дегеніміз не, жұмыс орнындағы сексуалды харрасмент деген не – осының бәрімен айналысып жүрген білікті маман. Өте көп. Алматыда зорлық көрген Мөлдір Албан бар. Тұрмыстық зорлық-зомбылық көрген қыздарға көмек көрсететін қордың басшысы. Яғни осы саланы егжей-тегжейлі білетін азаматтардың болғаны – нағыз мериткратия болар еді. Ал меритократияның болмауы тағы да демократиялық қоғамда ашық үкімет құруда кедершілердің бар екенін немесе біздің үкімет өздеріне ғана қолайлы патриархалды қоғамның қалыптастыратын мүшелердің болғанын қалайтын шығар, бәлкім.

– Ұлттық комиссия құрамында өзіңіз танитын 3-4 адамды айтып, біліп отырсыз.

– Олардың лайықтысы ретінде Лаура Қарабасованы айтар едім. Жұбанов атындағы университеттен. Ол кісіні білікті маман ретінде танимын. Лаура секілді мамандар көбірек болуы керек. Бірақ сіз ұлттық комиссияның құрамына қарасаңыз, оның ішінде «Мерейлі отбасы», «Қазақ қызы» сияқты ұлттық-патриархалды, рухани бағыттағы тәрбиелерді насихаттайды. Иә, біз бүкіл тарихымызды, мәдениетімізді ұмытып кеттік деген сөз емес. Бірақ әлеуметтік, демографиялық саясат Қазақстан заңнамасына сәйкес жүзеге асырылуы керек.

Қазақстан гендерлік саясатта өте үлкен кедергілерге тап болып отыр. Сен шашыңды ұзын өсірме, жарқын түстерге боянба, пәктігіңді отбасы болғанға дейін сақта деп санайтын әйелдердің бұл комиссияда болуы жалпы мемлекеттің саясатына қайшы. Енді сұрақ туындайды? Президент әкімшілігі бұл туралы біле ме? Яғни мемлекет саясатына қарсы мамандардың бұл комиссияда болуы – күмәннің қоюланып, қайшылықтың көбейіп жатқанын көрсетеді.

– Университетте оқытушысыз. Қаншама уақытыңызды гендерлік эконмика мәселесіне аударып келесіз. Мемлекеттік қызметке бару ойыңызда бар ма?

– Диплом алғаннан кейін бір жыл көлемінде мемлекеттік қызметте жұмыс істеп көргенмін. Маған ұнамады. Өйткені мен өзімді шығармашылық тұлға сезінем. Мен тек компьютермен жұмыс істемеуім керек. Адамдармен, аудиториямен, ғылыммен айналысқанды пайдалырақ болады деп есептеймін. Дәл қазір мемлекеттік қызметке шақырса бармас едім.

– Мемлекеттік қызметтегі әйелдерді көріп жүрсіз. Олардың сол саладағы орнына көңіліңіз тола ма?

– Толмайды. Екі әйел барын білемін әйтеуі. Бірі әкім болған Гүлшара Әбдіхалықова. Бірақ оны алып тастады. Әкімдердің бәрі де еркек. Қазақстанның гендерлік экономикасы қаншалықты жетістікке жетті деген рейтингте әйелдердің саясатқа қатысу, мемлекеттік билікке араласу бағытында біз өте төмен көрсеткіш көрсетіп отырмыз. Былтырдан бастап Парламенттегі квоталардың 30 пайызы жастар мен әйелдерге беріледі деп шығардық. Бірақ сол 30 пайыздың өзін толтырмай отырмыз. Ал халықтың 52 пайызы әйелдер екенін ескере отырып, меніңше, 30 емес, 50 пайыз болуы керек. Мәжіліс, Сенат немесе Үкіметте болсын барлық жерде гендерлік теңдікті талап етуіміз керек. Себебі Қазақстан халықаралық құжаттарға қол қойған. Бейжің, Ыстанбұл конвенциясына қосылған. Гендерлік теңдікті қамтамасыз ететініне әлем алдында уәде берген. Бірақ біз ішкі саясатқа келген кезде біз дәстүрімізді, тарихымызды, дінімізді алға тартып шыға келеміз. Қыздар еркектерге кедергі жасамауы керек деп шығамыз. Әйелдер басшы бола алмайды деген сынды тіптен қарапайым халықтың арасында емес, саяси элита өкілінің аузынан естудің өзі қынжылтатын жағдай. Гендерлік экономика мұндай көзқарас жағдайында мүлде дамымайды. Мұндай көрсеткішпен әлемнің дамыған 30 елінің қатарына жақын арада кірмейміз.

– Достарыммен осы тақырыпта пікір таластырып көргенде олар маған «мәселе әйелдерде емес, қоғамда. Ер адамдардың да меритократия бойынша өсуіне жағдай жасалмағаны, танысы болмаса алысқа бара алмайды» деген пікір айтады. Расында да, қалталылар мен құзырлылардың тамыр-таныстары бізде билік тізгінін ұстап отырған жағдайлар да бар ғой...

– Әйелдер саясатқа лайық емес деген түсініктің болуының өзі Қазақстанда гендерлік саясаттың дұрыс жүргізіліп жатпағанының көрінісі. Сізге бала кезден Қарақат Әбден секілді жақсы келін болуды сіңірсе, әрине, сізге саясат қызық болмайды. Әйелдер мұндайда асханада жүре бергенім дұрыс, мен Қазақстанның демографиясын көтерем, бес бала тапсам, Қазақстанға пайдалырақпын деп әйелдер есептеуі мүмкін. Иә, ол сіздің жеке пікіріңіз. Бірақ сіз неліктен асханамен шектелесіз.

Қазақстан Республикасының отбасы туралы заңына сәйкес, бізде екінші неке заңсыз. Яғни екінші некені мемлекеттік органдар тіркей алмайды. Бірақ соған қарамастан бір емес, бірнеше әйел алу жағдайлары бар екенін білеміз. Неліктен біз үнсіз қаламыз?

– Мұндайда қалай күресу керек?

– Бізде заң дұрыс жұмыс істемейді. Бізде кейбір азаматтар заңнан емес, ұяттан қорқады. Яғни түрмеге түсуден емес, халықтың арасында абыройым айрандай төгілмесін дейді. Құқықтық мемлекетте бұл болмауы керек дүниелер. Бірақ бізде заңның әлсіздігі де үлкен проблема дер едім.

– Таяуда «Аманат» партиясының Шымкенттегі филиалы мүшесінің ұлының лифтіде әйелін ұрып жатқаны туралы видео тарады. Видеоны көрген кезде жаның түршігеді.

– Иә, өте қатігез видео. Бірақ Қазақстанда жылына 400 әйел өзінің қосағының қолынан қайтыс болады. Яғни күніне бір әйел. Ал Қазақстанда тұрмыстық зорлық-зомбылық көрген әйелдерге дағдарыс орталықтарында орын жоқ екенін білесіз бе? Пандемия кезінде біз оларды қайда апарарымызды білмедік. Дәл сол кезде Қарақат Әбден Астана қаласының бюджетіне тиесілі 250 млн теңгеге жуық қаражатқа қыздарды қалай қолайлы әйел болуға тәрбиелеп жатты. Мемлекеттің саясатынан біз осындай қайшылықтарды көреміз. Конституцияда жыныстық теңдік болуы керектігі жазылған.

Шымкенттегі жағдайда біз әйелді кінәладық. Ұлын тәрбиелей алмаған ба деп. Неліктен баласының өзін жауапкершілікке тартпай, анасының кім екенін айтамыз? Әрине, байланыс бар. Мемлекеттік қызметте болғаннан кейін бәлкім, сондай назар болды. Бірақ мұнда кінәні әйелге жаппауымыз керек. Еркек өзіне жауап беруі керек. Бұл жерде анасын кінәлау өте үлкен қауіп деп ойлаймын. Біз тағы да әйелдердің бейнесін негативті түрде сипаттауды көрсету белең алуы мүмкін.

– Қоғамда бір агрессия бар секілді. Әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықтың осынша болуы неде деп ойлайсың?

– Бұл терең тақырып. Әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық Қылмыстық кодекстегі бап декриминализацияланды. Яғни біз Ресейдің ізімен кеттік. Біз «егер еркек әйелін ұрса, ол тұрмыстық жағдай, оған мемлекеттің араласуының қажеті жоқ» дедік. Еркекке біріншіде ескерту, екіншіде айыппұл, үшінші жағдайда ғана әйелі реанимацияға түскенде қамауға алады. Яғни біз әйелдің өмірін құнсыздандырып тұрмыз. Тұрмыстық зорлық-зомбылықты қылмыстар қатарынан алып тастап, әкімшілік іс деңгейіне түсірдік.

– Ата-бабаларымыз қызға деген қарым-қатынас ерекше болғаны рас. Қыздың жолы жіңішке деп, менталитет болды ғой.

– Әрине, қазақ қыз баласын сыйлаған. Әртүрлі мақалдан да көрініс береді бұл қарым-қатынас. Біз тіпті арнайы талдау да жасағанбыз. Бірақ келін болғаннан кейін ше? Ол қай жерде отырады. Келін болғаннан кейін сіздің өміріңіздің екінші кезеңі басталады. Ол жағдайда біз өзіміздің дәстүрімізді жоққа шығарып отырған жоқпыз. Қазіргі ХХІ ғасырда құқықтық мемлекетті қалыптастыруда біз әйел немесе еркек болсақ та қандай да бір тұрмыстық зорлық-зомбылықтың құрбаны болмауымыз керек. Құрбаны болған жағдайда айыпкер қатаң жазалануы керек! Медиада мен әйелмін, келін болғаннан кейін өзімдікі де дұрыс болмады деген сөздер жиі айтылады. Әйелдерге қарсы осындай үрдіс біздің Қазақстанда өте ушығып тұр. Оны кейбір медиалар ушықтырып отыр.

Биыл бізде балалар жылы. Бірақ біз балаларымызды қалай қорғап отырмыз? Халықаралық рейтингтерге қарасақ, Қазақстанда ең бақытсыз балалар өмір сүреді екен. Біз бала кезде жағдай қазіргіден қарағанда жақсырақ болған деп айта алмаймын. Себебі әр жерде әртүрлі болды. Бірақ бізде құқықтық жағдайда балалар бізде қорғалмаған. Педофилден де, өзінің әкесінен де, анасынан да қорғалмаған. Өйткені тұрмыстық зорлық-зомбылық деген тек физикалық емес, эмоционалды да болады. Экономикалық және сексуалды сипаты да бар. 4 түрлі зорлық-зомбылықты біз бірдей көріп отырмыз. Бірақ біз баланың немесе әйелдің көзі көгергенше оны зорлық-зомбылық деп қабылдамауымыздың өзі де дұрыс емес.

Біз балаларды қорғап отырған жоқпыз.

– Яғни сіздіңше ең бірінші кезекте бізде заңды қатайту керек пе?

– Ол бойынша ұсыныстарымыз да бар. Бірақ мемлекет соңғы құқықтық реформаларында Ресейдің жолымен кетіп бара жатыр. Ресей демократиялық әрі даму жолындағы мемлекет емес. Біз үлгі жасаған кезде үнемі Түркия мен Ресейге қарай бағытталамыз

– Ал қай елдің моделі бізге сәйкес келеді деп ойлайсыз?

– Әрине, құқық қорғау жағынан солтүстік Еуропа, Скандинавия елдері, Швеция, Финляндия сияқты мемлекеттер озық. Әрине, әлемде гендерлік теңдік 100 пайыз орын алған мемлекет жоқ. Біз соны түсінуіміз керек. Барлығымыз тырысамыз, таллпынамыз, бірақ 100 пайыз гендерлік теңдік 249-250 жылдан кейін орнайды деген болжамдар бар.

– Сізбен бірге тағы бір кейсті талқылағым келіп отыр. Өткен айда Зерде холдингінің төрағасы мен орынбасары Айнұр Серғазиеваның оқиғасы біршама талқыланды. Қоғамның неліктен сонша осы мәселені талқылап кеткені де қызық. Қаншама еркекті тағайындап жатыр. Неліктен соларды жазбаймыз? Неліктен бір қыздың өміріне қадалып қалдық деген пікірде болдым. Біз одан бөлек қаншама тоқалдардың ақша шашып жүргенінен хабарымыз жоқ емес. Неліктен біз бір қызға қадалып қалдық. Бәлкім ол өз еңбегімен, білімімен көтерілген шығар? Жақын арада екеуінің фотосы шықты. Яғни теориялардың бәрі расталды. Бәлкім, оның орнына лайықты адам отыруы керек пе еді?..

– Мұндай жағдайда әр адамның жеке өмір құпиясы бар. Кез келген азаматтың жеке өмірі Конституциямен қорғалған. Бірақ бізде медиада қандай да бір кейіпкерлер талқылаған кезде осы нормалар сақталмауы мүмкін. Бірақ бізде сонымен қатар мемлекеттік қызметкерлер туралы заң, этикасы бар. Олардың билікке келуі меритократияға қаншалықты сай немесе сай емес екенін зерттеуші журналистер жасауы керек. Бірақ бұл жағдайда да акцент бізде әйелге қойылды. Біреудің қызы немесе танысы шығар дейді. Яғни сіз әйел адамның өмірін құнсыздандырасыз. Ал ер азамат келсе, оның кімнің бөлесі немесе бауыры екені туралы сұрақ қоясыз ба? Яғни медиада әйелдерге микрокоппен қарау үрдісі бар. Әйел бір орынға келсе, неліктен міндетті түрде оның артында қолдаушысы бар деп ойлауымыз керек. Яғни сіз әйелдің қабілетті немесе білімді екеніне сенбей тұрсыз деген сөз. Ал еркектерге келгенде ондай көзқарас жоқ.

Сол мысалдардың бірі – Жансая Әбдімәлік. Әлемді мойындатқан шахматшынының біз қадірін білмей жатырмыз. Жоқ, ол ұлдармен шахмат ойнаса жеңіліп қалар еді дейміз. Біз осындай көзқарасты өзгерткіміз келеді. Әйелдерге прокурор көзімен қараймыз да, еркектерге келгенде авдокат болып шыға келеміз. Осындай көзқарастан арылу керек.

– Бірақ Әбдірасылов-Серғазиева кейсінен ұққанымыз...

– Бұл жерде меніңше, әйел азаматты кінәламау керек. Ол патриархалды қоғамның, жүйенің құрбаны деп айтсақ та болады. Мен ол әйел жайлы деректерді толық білмеймін. Медиа солай беріп отырған шығар. Бірақ оны бізге кінәлауға болмайды. Қандай да бір деректерді білмей жатып, әйелді кінәлау, оны нысанаға алу – өте үлкен қауіп. Бұл – әйел құқығын қорғауда, гендерлік теңдікке жетуде өте үлкен кедергі.

– Өткенде жиналып, феминистік марш өткізгендеріңіз есімде. Бірақ оған Бекболат Тілеухан, Алтынай Жорабаева сияқты адамдардың қарсы шығып, пікір жазғаны да бар. Осы кейсті еске алсақ...

– 2021 жылдың 8 наурызында өткізілген феминистік марш ең алғашқы марш болды. -Адам саны жағынан ең көп қатысқан акция болды. 7-8 мың адам қатысты. Бірақ содан кейін қоғамдық резонанс туып, бізге келген хейт, сын қандай болды десек, ЛГБТ туын алып шықтыңдар, сендер қазақ әйелдерін құртып жатырсыңдар деген сияқты діни сілтеме арқылы өте үлкен қысым жасалды. Шымкентке, Қарағандыға барған кезде біздегі феминист белсенділерге кәдімгідей шабуыл жасалған болатын. Қоғамның пікірі осылай екіге жарылғанын көрсетті. Мысалы бізде мемлекет Конституцияның 24 бабында жыныстық, гендерлік теңдікке кепілдік береміз дейді. Бірақ қоғамның кейбір өкілдері бізге кешіріңдер, сендер қазақ қыздарын құртып жатырсыңдар дейді. Меніңше, пәктікті сақтау керектігі туралы білім беруден гөрі мектепте жыныстық сауатты ашу мәселесін оқытқан дұрыс болар еді. Бізде қазір 15-18 жас аралығындағы аборт жасататын қыздардың саны көбейіп кетті. 3,5 мыңнан 5,5 мың болып кетті. Неге мұндай мәселелерді қоғам қайраткерлері көтермейді? Біз гендерлік салада жүрген кезде жыныстық сауаттылықты арттыру, тұрмыстық зорлық-зомбылықты Қылмыстық кодекске қосу, әйелдердің тең мүмкіндіктерін еңбек нарығында қамтамасыз ету, декреттен шыққан әйелдерге еңбек нарығында жеңілдік жасау, көпбалалы әйелдердің зейнет жасын төмендету деген секілді бірнеше ұсыныс жасаймыз. Бірақ олардың көретіні – тек ЛГБТ туын алып шықтыңдар дейді. Бірақ марштың тақырыбы әртүрлі әйелдер болды. Әйелдер әртүрлі болады. Бисексуал немесе гей, транс болуы мүмкін. Ғылымдағы немесе бала табудан бас тартқан әйелдер болуы мүмкін. Неге біз әйелдерді бір образда ғана қабылдауымыз керек. Саяси плюрализм бізде бар. Бізде цензура жоқ. Сөз бостандығы бар. Біз Адам құқығы жөніндегі уәкілді Конституцияға енгізбекшіміз. Осы кезде қайшылықтар туындайды.

– Біздің билікте ЛГБТ өкілдері бар деген сөз жиі айтылып жүр. Қалай ойлайсыз? Онда тұрған ештеңе жоқ деп ойлайсыз ба?

– Әрине, ЛГБТ өкілдері – олар адам. Адам құқықтары олардың да құқықтары.

– Бірақ олар ашық болуы керек шығар?

– Олар Қазақстанда ашық бола алмайды. Бізде жыныстық бағдар және гендерлік әртүрлілік деген бар. Жыныс – биология бойынша еркек және әйел. Бірақ гендерлік әртүрлілік тек осы екі жыныспен шектелмейді. Олардың мемлекеттік қызметшілердің арасында болуы немесе олардың қазір айтыла бастауы... Бізде екі түрлі жыныстылардың ғана некесі тіркеледі. Бізде бір жыныстылар тіркелмейді. Олар Еңбек кодексінде, әлеуметтік қорғау кодексінде еш қорғалмаған. Біз оларды көрмейміз. Бірақ олар бар. Біз оларды көрмесек, демек олар жоқ деген сөз емес. Олар құқықтық жағынан ешқандай қорғалмаған. Керісінше ең көп хейт болатын сол өкілдер. Олардың мемлекеттік қызметте бар екені айтылып жатқандығы мүмкін медиада бір ашықтықтың келгенінің көрінісі шығар. Себебі Еуропа одағының заңына сәйкес, оларды да медиада жариялау нормаға сай.

– Шетелде олар ашық жүреді. Дәл мемлекеттік қызметтегілердің халықпен ашық әрі әділ сөйлескенін қалар едім. Егер ол өзінің өмірін, салық декларациясын жасырмаса, жемқор болмаса, ЛГБТ немесе емес екені маңызды емес...

– Жоқ, маңызды. Бізде патриархалды қоғам «сіз әйел болғаныңыз маңызды емес, біліктілігіңіз маңызды деп айналып өтуге тырысады. Ол дұрыс емес. Бзі олардың жынысына, гендерлік әртүрліліне көңіл аударуымыз керек. Солардың да қажеттілігін міндетті түрде ескеруіміз керек. Мемлекеттік қызметшілер сондай ашықтыққа, транспаренттікке келгісі келсе ең бірінші кезекте салықтағы ашықтығы мен айлығын айтудан қорықпау керек деп ойлаймын.