×
470.9
496.94
8.83
#қаңтар қақтығысы #Ресей-Украина соғысы #әкімге үш сұрақ #лот ашар #кибербуллинг #жаңа облыстар #коронавирус #hi-tech
470.9
496.94
8.83

АЭС келешегі, Росатоммен күрес, Чернобыль қатері, кадр мәселесі – сала сарапшыларымен терең талқылау

03.06.2022, 17:36
Коллаж: ulysmedia.kz.

Қазақстанда Атом электр станциясын салу мәселесі уақыт өткен сайын жиірек айтыла бастады. Салу-салмау мәселесі алғаш жарияланған кезде қоғамда қолдаудан гөрі қарсылық көп болған. Алайда қазір қарсылық сәл бәсеңдеп, экологтардың өзі неге АЭС-ті қажеттілік деп санай бастады? Солай деген экологтар не үшін қазақ билігін Росатомнан сақтандырады. Бұл күнде басқа елдердің технологиясы қарастырылып жатыр ма? Жемқорлықты жеңбей, АЭС салу асығыстық емес пе? Осы және өзге де сұрақтарға біз арнайы подкаст кезінде жауап алуға тырыстық. Бұл жолы біздің Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігінің Экологиялық реттеу мен бақылау комитетінің төрағасы Зұлфұхар Жолдасов, Қазақстан электрлік станциялары компаниясының бас маманы Асуан Сиябеков, Тәжірибелеуші экологтар қауымдастығының төрайымы Лаура Маликова мен экобелсенді Сәкен Ділдахмет келді.

Самал Ибраева:

– Дәл қазір қоғамда АЭС салудан бөлек, сол ірі жобаны Ресейдің Росатом компаниясы салып, тағы Ресейдің боданына айналамыз ба деген қорқыныш бар. Осы тұрғыда, әрине, әлеуметтік желілерде болсын, БАҚ-та болсын Энергетика министрлігі бұл жөнінде позициясын бірнеше рет білдірді. Енді Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігі өкілінің пікіріне құлақ ассақ, Зұлфұхар мырза, сіз атом электр стансасының құрылуына қатысты қандай да бір сараптамалық және азаматтық позицияңызды айта аласыз ба? Эколог ретінде не дейсіз?

Зұлфұхар Жолдасов:

– Әрине, келешекте энергияға мұқтаж болатынымыз, дефицит болатыны мәлім. Болашақта үлкен осындай генерация жасайтын қуат көзі болуы керек. Мемлекетке, елге керек жоба. Бірақ экология жағына өтейік: әрине, біз Жапонияда, Украинада болған АЭС апаттарын халық біледі. Сол үшін алаңдайды. Одан басқа біздің тарихта та атомға қатысты сынақ жұмыстары өте көп болған. Алыс тариха болмаған дүние. Сондықтан алаңдаушылық өте көп.
Дегенмен мәселеге объективті түрде қарау керек. Біріншіден, Еуропа одағы АЭС-терге арналған жасыл тізім бар. Негізі ауа шығарылатын заттар белгілі бір нормаға сәйкес келгенде жасыл тізімге АЭС-ті кіргізуге болады. Мысалы қазір біздің елге қажетті қуат генерациясының 74% көмірден келеді. Елдегі стансалардың 40% - көмір стансалары. Әсіресе, ол стансалар солтүстіктегі қалаларда орналасқан. 40% стансадан жылына 900 мың тонна шығарындылар шығарады. Миллиондаған тонна қалдық қалады. Әрине, ол стансалар 60-70 жылдан бері жұмыс істеп, әбден ескірген. Оны ауыстыру керек. Олардың орнына экология жағынан салыстырғанда атом стансасы қолайлы болып шығады.

Зұлфұхар Жолдасов (Фото: ulysmedia.kz)

Екіншіден, кемшіліктерін де атап өтейік. Суға мұқтаждық. Мысалы бізде суға мұқтаж өңірлер өте көп. АЭС салынатын болса бірнеше талап қою керек. Біріншіден, суды қайтадан қолдану жүйесі. Ең көп су құрылғыларды салқындату үшін кетеді. Осы іске келгенде көп су қолданбайтын технологияны таңдау керек. Екіншіден, бізде көп жерде гидрологияның қандай әсері болатынын зерттеу керек. Үшіншіден, апат болған кезде қандай проблема болуы мүмкін? Соған дайындығымыз бар ма? Атом электр стансаларының тарихы 50 жылдан асып кетті. Әлемдегі технологиялар жылдан жылға дамып келеді. Сондықтан ең дұрысын таңдау керек. Радиоактивті қалдықтарды қайда апарамыз? Оған да бас қатыруға тура келеді. Әрине, бұл мәселені көтеріп, нақты сараптама беру үшін жоба болуы керек. Алғашқы 1-2 жылда не болатынын, 50-60 жылдан кейін не болатынын, су, ауа, қалдық мәселесін сараптау керек. Еуропада мемлекеттер тығыз орналасқанын білесіздер. Олардың АЭС-ке қоятын стандарттары өте жоғары. Біз тараптан үлкен экологиялық талаптарды қою керек.

Самал Ибраева:

– Сіздер осы талаптарды қазір қойып отырсыздар ма? Лаура ханым, сіздің де пікіріңізді білсек...

Лаура Мәлікова:

– Жалпы, АЭС салынады деп президент айтар алдында, бізге сенімді генерация керектігі, ол үшін атом электр стансасы салынатыны туралы ақпарат бізге жетті. Сол кезде біз Тәжірибешіл экологтар қауымдастығының әртүрлі чаттарында сауалнама жүргіздік. Сол сауалнаманың нәтижесінде АЭС салуға 70% жуығы қарсы болды. Неліктен? Себебі Париж келісіміне сәйкес, әрине, бізге АЭС тиімді. Яғни біз климаттың өзгеруіне байланысты 2016 жылы қол қойған Париж келісіміне сәйкес, біз көмірқышқыл газын азайтуымыз керек. Оны азайту үшін жағу көздерін азайтуға тура келеді. Көмір жағатын жылу электр стансаларын азайту арқылы алға қойған мақсатымызға жете аламыз. Біздің еліміз осы тоқсаныншы жылдармен салыстырғанда парник газдарының үлесін 15% қысқартамыз деп, сондай келісімге қол қойған. Мұны ескергенде АЭС-тің салынуын тиімді деп қарастыруға болады. Бірақ не үшін экологтардың көбі қарсы болып жатыр? Радиациялық қалдықтардан қауіп бар себебі. Бұл мәселе керек десеңіз, бүкіл әлемде шешілмеген мәселе. Мысалы дамыған Еуропа елдері мен АҚШ-тың өзінде проблема әлі де өзекті. 2019 жылы АҚШ-та президент сайлауы болған кезде оларда экологиялық мәселелерге арналған 7 сағаттық талқылау болды. Президенттікке үміткерлердің бәрі де сол жиында тек экологиялық мәселелерді талқылады. Сол кезде Невада мәселесі, ондағы радиациялық қалдықтар мәселесі үлкен талқылауға түскен мәселелердің бірі болды. Үміткерлер президент болғаннан кейін жоспарларында АЭС-тің салынуын азайту, радиациялық қалдықтарды өңдеу технологияларына басымдық беру жөнінде ұсыныстарын ортаға салған болатын.

Еуропа Ресейден келетін газға тәуелді. Ондағы елдер көмір жағатын стансалардың бәрін жылдан жылға азайтып жатыр. Олар да Париж келісіміне қосылған. Ресейден Германияға газ тасымалдайтын Солтүстік ағын деген газ құбырының құрылысы тоқтап тұрғанын бәріміз білеміз. Сондықтан осындай дағдарысты ескере келе олар электр қуатын АЭС-тің есебінен генерация жасайды. Яғни бұл жерде АЭС-ті мұқтаждық деп қарастыруға болады.

Қазақстанның жағдайында 2021 жылы жазда болған энергодефициттің басты себебі – осы сұр майнерлер кесірінен екенін сарапшылардың бәрі де дәлелдеді. Мысалы бір қуат көзі 500 мГвт қуат беретін болса, олар 2 мың мГвт қолданған. Әртүрлі зауыттарға кіріп, заңсы майнингпен айналысқан. Яғни бұл мәселені заңсыз энергия пайдаланушыларды анықтау арқылы қазір қысқа мерзімде шешуге болады.

Ұзақ мерзімді уақытта АЭС-ті салатын болсақ, бірінші кезекте, экологтардың көбі АЭС-тің қандай технологиямен салынатынын білгісі келеді. Қай ел салады деген сұрақ көп қойылып жатыр. Өте маңызды сұрақ. Егер Росатом салатын болса біз келіспейміз деген жауап өте көп кездесті. Себебі Францияда да энергияның көп бөлігі АЭС-тан түзіледі. Жалпы АЭС-ты салуға болады. Бірақ оның технологиясы қандай болуы керек? Менің пайымдауымша, егер Францияның Areva технологиясымен салатын болса, онда келісуге болады. Өйткені оларда қауіпсіздіктің ең жоғары деңгейі қамтамасыз етілген. Ішкі бағдарламалары, жоспарлары, тренингтері де бар. Бәрі де жүйелі түрде! Отынды өңдеу жағынан да олар озып кеткен. Қайта өңдеу зауыттары бар. Осыны ескере келе біз АЭС салатын болсақ, тек Франциямен бірігіп жасауға болады.

Егер АЭС-ты Балқаш көліне жақын салатын болса, онда Балқаштағы судың, биоалуандылықтың мәселесі ескерілуі керек. Росатом туралы айтар болсақ, Ресеймен бірге жоба жасаған елдерде экологиялық ахуалдар нашар екенін біз білеміз.

Самал Ибраева:

– Балқаштың биоалуандылығын айтып кеттіңіз, Лаура. Келесі сұрақ Сәкен сіз осы туралы не айтасыз?

Сәкен Ділдахмет:

– Біріншіден, біздің елімізде бүгінгі күні нақты шешім жоқ. АЭС Курчатовқа түсе ме, әлде басқа жерде ме? Энергетика министрлігі тарапынан нақты ақпарат берілген жоқ. Бірақ сонда да кез келген атом электр стансасы қаншалықты таза энергия болғанымен де, оның радиациясы бар. Зардабы бар. Алматы облысында бүгінгі таңда бірнеше ұлттық парк бар. Үлкен ауылға жақын жерде Іле-Балқаш резерваты орналасқан. Орталық Азиядағы ең сулы әрі батпақты аймақ. Сәйкесінше ол жерді мекен ететін жабайы жануарлар, фауна, флора – осының бәріне зардабын алып келеді. Ең бастысы, бұл жерде бізге, халыққа қауіпсіздік керек.

Орталық Азияда атом электр стансасы қаншалықты салынуы мүмкін деген сұраққа жауап беретін болсақ, әрине, ешбірі дайын емес. Неге десеңіз, Қазақстанның өзін алайық: бізде жемқорлық деңгейі өте жоғары. Қарапайым жол салынар болса қыруар қаржы ұрланады. Халықта сенім жоқ. 2035 жылы іске қосылатын АЭС-та бір тиын ұрланбайды, бетонын да, арматурасын да үнемдеп жібермейді деп ешкім айта алмайды. Қазір шешім қабылданады. Бірақ шешім қабылдаған министр немесе әкім бүгін бар – ертең жоқ. Халықтың жүрегінде, көкейінде жүрген осындай үлкен бір мәселе бар. АЭС-ты салған кезде қаншалықты адал салынады? Адами фактор көп. Техногендік фактор өте сирек кездеседі. Алматы облысы сейсмикалық тұрғыда тұрақсыз екенін білесіздер. Ертең 6-8 балдық жер сілкінісі болса, АЭС оған төтеп бере ала ма? Бұл бір. Екіншіден, АЭС құрылған кезде АҚШ-тағы АЭС-тардың үстіне өте үлкен ұшақтар құласа да, ол жарылмайды. Соғыс басталып кеткен жағдайда бірінші кезекте энергия көздеріне шабуыл жасалады. Сол кезде біздің АЭС-тердің сапасы қаншалықты мықты бола алады деген өте үлкен сұрақ туындайды.

Көмір зауыттарынан гөрі АЭС-тің зардабы екі есе көп болады. АЭС-тың техникалық ақауы болса, оның зардабы өте үлкен болмақ! Біз сол кезде адамдарды қауіпсіз жерге көшіре аламыз ба? Бүгінгі таңда шешім қабылдауға қаншалықты дайын? Бір ғана мысал келтіруге болады: 2011 жылы Фукусима-1 атом стансасында өте үлкен апат болған кезде ол жерде таза адами, кәсібилік деңгеймен ядро мамандары Жапонияны аман алып қалды. Егер ол кісілер соңына дейін бармаған жағдайда сол жерде тұрған он шақты атом реакторы жарылар еді.

Бүгінгі таңда біз ешқайда қаша алмаймыз. Қазақстан 2060 жылға дейін толық көмірсутек бейтараптығына көшетінін президент айтты. Ең басты мақсат – бүгін климатқа тарап жатқан көмірқышқыл газын азайту. Зулфухар мырза айтып кеткендей, көмірмен жұмыс істейтін зауыттардың зардабын азайту, бұдан бөлек бізде балама қуат көздерін қолдану арқылы экологияға келтіріліп жатқан шығынның үлесін азайту болып отыр. Екіншіден, жасыл энергия көзі әлемнің 32 елінде 437 атм реакторы бар. Қаласақ та, қаламасақ та біз соған келеміз. Неге десеңіз, энергияның болашақта болатын дефициті туындауы мүмкін. Күні ертең климат үшін күрес басталады. Мысалы Қазақстанда трансшекаралық сулардың азаюуы салдарынан су тапшылығы бар. Балқаш ертең Аралдың күйін кшесе, біз АЭС-терді қалай сумен қамтамасыз ете аламыз? Ол да өте үлкен сұрақ. Халықтың өзіне су тапшы болып тұрған кезде АЭС-тер не болмақ? Сонымен бірге АЭС салынған жағдайда ол энергияның дефицитін қаншалықты жаба алады? Сол облысты жаба ма? Оның қуаттылығы қаншалықты болады?

Қазақстанда АЭС салу жағынан көп ұсыныс келіп жатыр. Естіп отырмыз. Ресейдің өзі Түркияда да салуда. Олар да 3+ жаңа технологиялармен салынып жатыр. Ең бастысы, біз үшін халық қауіпсіз болуы керек. Екіншіден, экологияға тұрақты зардабы келмейтін амалды қарастыру керек. Үшіншіден, радиациялық қалдықтарды сақтайтын орынның жайы не болмақ? Өскеменді ұсынып отыр. Осының бәрін ескере келе жақын уақытта АЭС бізге керек пе, әлде керек емес пе деген сұраққа жауап табу керек. Қазақстан пайдалы қазбаларға өте бай. Біз Ресейден, Өзбекстанмен немесе Қырғызстанмен де келісіп, энергия көздерін солардан алуға болады. Жетпей жатса. Бұл мәселені біржақты шешуге болмайды. Қазір өте жабық ақпараттық кампания басталып кетті. Халыққа тиісті ақпарат жетіп жатқан жоқ. Тоқаев «халық келісім бермесе, АЭС салмаймын» деген. Демек, 5 маусымда өтетін референдумнан кейін АЭС салу бойынша меніңше, халықтың таразысына осы мәселені салу керек.

Самал Ибраева:

– Асуан мырза, қоғам пікірі қандай екенін көріп отырсыз. Халыққа тиісті ақпарат жетпей жатыр деген де пікір айтылды. Ресейліктермен ғана салынуы мүмкін деген қорқыныш бар. Сіз не айтар едіңіз?

Асуан Сиябеков:

– Біздің Тоқаев мырза, мемлекеттің гаранты. Біздің елде жемқорлықтың ықпалы өте үлкен екенін жасыра алмаймыз. Бірақ соңғы технологиялар, яғни 3+ буыны бойынша атом электр стансасын салуды Қазақстан жоспарлап отыр. Әрине, біз бұрынғы Чернобыльда болған, Фукусима 1-де болған радиациялық апаттарды ескере отырып саламыз. Оны ескермеу мүмкін емес. Өйткені МАГАТЭ-нің стандарттары бар. Олардың ұсыныстары бар. Сол арқылы жобаланады. Егер біздің мемлекеттік заңнамаларына сүйеніп, жасай алмаймыз десек, МАГАТЭ-нің стандарттары бойынша салынатын болады. Әрине, біздің заңнамаға сәйкес жұмыстардың бәрі жүргізіледі.

3+ реакторлар 9 балдық жер сілкінісіне дейін шыдайды. Ұшақтардың бомба тастауымен бұл жүйе сынақтардан өткізілген. Радицациялық, инженерлік, өндірістік қауіпсіздікке сәйкес жасалған. Бұл – 3-3+ буынды реакторлар. Алғашқы атом электр стансалары салынғалы бері бізде 70-80 жыл өтті. Яғни буын жаңарып келе жатыр. Технология орында ұрмайды. Оның бәрін ескеру керек.

Бізде радиациялық қалдық проблема туындатуы мүмкін деген мәселемен келісуге болады. Бірақ қалдық болса да «отработанный отынды» өңдеудің де әдісі бар. Радиоактивті қалдықтар өте көп болмайды. Ол жылына бір вагон болуы мүмкін. Ал баламалы қуат көздерін қарастырайық: күн немесе жел энергиясынан алатын қуатты қарастырсақ, бұл жерде аккумуляторлар керек. Оларды өңдейтін зауыттар бар шығар, бірақ ол Қазақстанда жоқ. Оның да экологияға тигізетін әсері радиациялық қалдықтан кем емес деп ойлаймын. Жылу электр стансаларынан шығатын қалдықтардың да экологияға тигізетін зор әсері бар.

Лаура Мәлікова:

– Сәкен мырза, қандай технология болатыны бәрібір деп отыр. Негізі бәрібір емес. Қай компания келіп салады – сапасы да, жұмысы да соған байланысты. Мәселен, Росатом келер болса, оған қойылатын сұрақтар да көбейеді. Күні ертең біз оларға тәуелді болып қалмаймыз ба?

Лаура Мәлікова (Фото: ulysmedia.kz)

Олар ертең өздерінің талаптарын қойып, кез келген ығына көндіріп отырмай ма деген сияқты сауал көп. Украинада болып жатқан жағдайды көріп отырмыз. Сондықтан мына жағдайда біз экологиялық шешімдерді саяси жағдайға қарап шешуіміз керек. Біз эколог екенбіз деп, саясатқа қатысымыз жоқ деп отырмаймыз ғой. Кәсіби жағынан бізде барынша маманданған Areva (француз) компаниясын біз қолдаймыз.

Сәкен Ділдахмет:

– Arevaны сіз қолдап отырсыз ба?

Лаура Мәлікова:

– Біз эколог ретінде олардың жұмысын көрдік.

Сәкен Ділдахмет:

– Росатомның жұмысын сіз көрдіңіз бе? Мамандарды даярлау болсын, қаншалықты көлемде бетон болсын – ол кісілерді сол жұмыстың әдістемесінің бәрі бар. МАГАТЭ белгілеген ортақ стандарт бар. Бізге бүгінгі күні АЭС-ты кімнің салатыны маңызды болып тұрған жоқ. Ресей болсын, кім салады? Ең маңыздысы, бізге қауіпсіздік керек. Екіншіден, АЭС салудың өзі өте үлкен қыруар қаражатты талап етеді. Мысалы Түркияда Ресей салып жатыр. Өздері толығымен инвестиция салып, өздері жүргізіп жатыр. Мысалы біздікілер уранды өңдеп, оны шикізат – таблетка ретінде АЭС-қа сатады. Бізде сондай қосымша өндіріс пайда бола ма? Ертең АЭС-ты Ресей салып беретін болса, бәрібір солардан жанармайды солардан аламыз. Мүмкін басқа елден...

Лаура Мәлікова:

– Сіз мысал ретінде Түркияны келтіріп отырсыз. Бірақ Түркияның әскери жағдайы Ресейге төтеп бере алады. Кореяда да АҚШ-тың әскери базасы бар. Сол себепті біз экологиялық мәселелерді саясаттан бөліп алып, қарай алмаймыз. АЭС-тың «арқасында» Ресейге толықтай тәуелді болып қалуымыз мүмкін.

Сәкен Ділдахмет:

– Геосаяси шешімдер өте үлкен деңгейде қабылданатын нәрсе. Қашсақ та, қашпасақ та Қазақстан Ресейге тәуелді. Кедендік одақ бар, Еуразиялық экономикалық одақ бар. Бүгінгі күні бүкіл өндіріс, газ саласы болсын, біз Ресейге тәуелдіміз.

Лаура Мәлікова:

– Соның салдарын, зардабын көріп отырмыз ғой қазір.

Сәкен Ділдахмет:

– Ертең кім болатынын бізге ешкім кепілдік бермейді. Сол себепті бізге қауіпсіздікті сақтап, салынып жатқан кезде жемқорлыққа жол бермеу керек. АЭС насихаты басталғалы бері халықтың ішінде түсіндірме жұмыстарын жүргізу керек еді.

Самал Ибраева:

– Асуан мырза, осы жұмыстар неге жоқ?

Асуан Сиябеков:

– Қазір бізде бұл бағытта жұмыстар жүргізіліп жатыр. АЭС-тің не екенін түсіндіру жұмыстары жүргізілуде.

Самал Ибраева:

– Тимур Жантекиннің бір сұхбатын көрдім.

Асуан Сиябеков:

– Иә, ол кісі де айтып жатыр. Баспасөз мәслихаттары да ұйымдастырылып жатыр. Бұл – бізді қолдаңдар деген секілді насихат жұмыстары емес. Ол – АЭС-тің қажеттігі. Сәкен мырза, бізде КАТКО бар. Уранды шығару жүйесі қалай? Біз Ресейден алмаймыз ба дейді. Бізде бар ондай. Бізде Өскемен қаласында жылу бөліп шығаратын былтыр тамыз айында іске қосылған болатын. Францияның технологиясымен! Арева компаниясы

Самал Ибраева:

– КЕГОК-тың бұрынғы басшысы Әсет Наурызбаев «Күн энергиясы дәл қазір Қазақстан үшін атоммен салыстырғанда 4 есе арзан болады» дейді. Сіздер сол позициямен келіспейсіздер ме?

Сәкен Ділдахмет:

– Самал қараңыз, КЕГОК компаниясы біздің энергия көздерінің желісінде ол энергияны қолдана алмайды. Біріншіден, күн қазір шығып тұрғанымен, үстен кейін шықпайды. Жел де солай. Қазір бар, қазір жоқ. Біз энергиялық саясатта баламалы қуат көздеріне ғана тәуелді бола алмаймыз. Неге десеңіз, өте үлкен өндірістер тоқтап қалады. Энергия – біздің экономика. Сондықтан, балама ретінде барынша жан-жақты қарастыру керек.

Самал Ибраева:

– Неліктен Қайрат Келімбетов үзілді-кесілді түрде Қазақстан Росатоммен АЭС салады деп жариялады.

Асуан Сиябеков:

– Мен оқыған редакцияда «нұсқаларының бірі» деп жазылған. Қайрат Келімбетов айтқан нұсқасында «Росатом компаниясын біз бір нұсқа ретінде қарастырамыз, басқа да венлерлармен бірге» деп оқығам.

Самал Ибраева:

– Қайрат Келімбетовты біз ресейліктердің лоббисі деп қабылдаймыз. Шындық солай. Сіздер қазіргі уақытта Қайрат Келімбетов секілді азаматтардың пікірін ескермей, дербес жұмыс жүргізіп жатырсыздар ғой? Ресейден бөлек нұсқаларды қарастырып жатырсыздар ғой?

– Әрине. Оңтүстік Корея бар. АҚШ-тың электр стансалары, Франция мен Қытай бар. Росатом да бар. Шешімді осы жылдың аяғына дейін айтуымыз керек.

Сәкен Ділдахмет:

– Ядролық саладағы маман болғаннан кейін Асуан сізге сұрақ бар: бүгінгі күні бізде барлық мәселені кадр шешеді. Бізде кадрлар қаншалықты бар? АЭС-те жұмыс істеп, кіші және үлкен реакторларды қабылдайтын мамандар бар ма? Оқытылып жатыр ма? Көп мемлекет АЭС салатын болса, мамандарын алады да, 5 жылға сол елге жұмыс жібереді. Бізде КАЭС сіздерді жіберді ме? Оқытты ма? Ертең біз стансаны салуын салып алдық делік. Ертең соны істете алатын мамандар табыла ма?

Асуан Сиябеков:

– Локализация жағынан бізде өз мамандарымыз болады. Нақты жауап. Бізде неге тәжірибе жоқ? Бізде Ұлттық ядролық орталық бар. Ол жерде бір емес, екі реакторымыз бар. Алматы қаласында да бар. Ондағы зертханада білікті мамандар жұмыс істейді. Біліктілігі жоғары. Сонымен бірге өткен айда Білім және ғылым министріне сауалхат жолдап, шет елде «Болашақ» бағдарламасы бойынша қанша маманымыз оқып жатқанын сұрап көрдік. Жауап келді. 35 маман деді. Соңғы 10 жылда! Яғни ядролық физика мамандығын бітірген.

Лаура Мәлікова:

– Яғни кадр тапшылығы бар. Баламалы қуат көздерін айтып жатырсыздар. Міндетті түрде АЭС болуы керектігін де. Мысалы, баламалы қуат көздерін сақтайтын батареялардың бағасы жылдан жылға азайып келеді. Литий батареялары. Баламалы қуат көздерінің қуаттылығы жоғары емес екені түсінікті. КЕГОК-та отырған энергетиктер оны жақсы көрмейді. Себебі ол қазір бар, қазір жоқ. Сондықтан бұл жерде батареяларды дамыту керек. Оны мүлде сызып тастауға болмайды.

Асуан Сиябеков:

– Біз оны сызып тастаған да жоқпыз. Біздің мекеме – Қазақстан атом электр стансаларының тағы бір бөлімі бар. Бағытым соған қатысты. Баламалы қуат көздері, күн және жел, шағын модульді реакторлар – осы үшеуін қосып, энергия көзін алуға болады. Яғни біз баламалы энергия көздерін мүлде сызып тастай алмаймыз.

Лаура Мәлікова:

– Сәкен мырза, жаңа қуатты бәлкім, көршілес Өзбекстан елінен аламыз деген сияқты әңгімені айтып жатыр. Мүмкін солардан алуымыз керек деген ұсыныс айтып отырсыз. Германияның да АЭС-терді жауып жатқаны мысал ретінде келтірілді. Бірақ мысалы Германия да қазір Ресейдің газына тәуелді болып отыр ғой. Былайша айтқанда, саяси тәуелділік бар. Сондай-ақ біздің елде газ да, уран да болып тұрып, көрші ел салсын – біз оны күтіп отырамыз деп ертең энергетикалық тәуелділікке түсіп қалуымыз дұрыс емес қой. АЭС ертең салына салынбайды. 2035 жылға дейін салынса оған да шүкір деп айтуға болады.

Ақпараттық ағарту жұмыстары десе, мемлекеттік органдар бізде шенеуніктің бір журналистке сұхбат бергенін солай қабылдайды. Негізі соған таңғаламын. Ақпараттық-ағарту жұмыстары деген негізі балабақшадан бастап жоғары оқу орнына дейін жүретін үлкен шаруа.

Самал Ибраева:

– АЭС салынатын орын – Үлкен ауыл деп бекітілді ме?

Асуан Сиябеков:

– Жоқ, Энергетика министрлігімен бірге екі нұсқаны – Үлкен ауыл мен Курчатов қаласының маңын қарастырып жатырмыз.

Самал Ибраева:

– Сол елдімекендердің тұрғындарымен ақылдастыңыздар ма?

Зулфухар Жолдасов:

– Экологиялық кодекс бойынша, біз көпшіліктің ойымен санасу мәселесін өте жоғары көтердік. Неше түрлі жобалар болады. Әр санатта көпшілікпен тыңдау өтеді. Ол тыңдаусыз, көпшіліктің пікірінсіз болмайтын дүние. Одан басқа біз неше түрлі конвенцияға қол қойғанбыз. Біз, әрине, шекарада жақын тұрған елдермен келісуіміз керек. Ол жағынан да міндеттемелеріміз бар.

Экология жағы не болады, су жағынан қандай мәселелер туындауы мүмкін? Дәл қазір осы жерде салынады деген шешім жоқ. Бірақ біз дайындалып отырмыз.

Сәкен Ділдахмет:

– Зулфухар мырза, қазба жұмыстары да жүргізілсе де, Экология министрлігінің сараптамасы керек. Кейбір кезде ондай мәселелер үкіметтен түскен қоңырау арқылы да шешіліп кетіп жатады. Салмаңдар деген көзқарас болса да, ертең сіздердің комитеттеріңіз қаншалықты осыған дұрыс баға бере алады? Сіздер қарсы болсаңыздар, сараптама жұмыстары салудың қажеттілігі жоқтығын шығарса, сіздер өз позицияларыңызда қала аласыздар ма? Әлде бәрі дұрыс деп, бас шұлғып кетулеріңіз мүмкін бе?

Зулфухар Жолдасов:

– Заңда жазылған дүниеге біз қарсы келе алмаймыз. Қарағандыда маған ұнайтын бір мысал бар: бір барлау жұмысын жасайтын жерде дала бүркіттері жұмыртқалайтын жер бар. Біз эколог маман бүркіттердің сол жерде жұмыртқалайтынын дәлелдеп, сол жерде кен орнын қазбайтын болды. Негізі ол принципті шешім.

Лаура Мәлікова:

– Бізде былтыр қоғамдық тыңдауларды өткізу жөніндегі заң қабылданған. Министрдің бұйрығымен. Сол бұйрықта «осы жобаға қатысты түскен ұсыныстар ғана ескеріледі» деп жазылған. Бірақ жақын арада экологиялық кодекске өзгерістерді енгізу бойынша біз отырыс болып, экология министрлігінің мамандары сол отырыста «бәрі жоба бойынша дұрыс жасалған, бірақ халық қарсы болып тұрса неге дауыс беру механизмін енгізбейміз» деген сияқты. Бұл жерде популистік болып кетеді. Себебі кейбір өңірлерде жұмысын дұрыс жасамаған тарихы бар, бірақ қазіргі жұмысы дұрыс болып тұрса, оған біз қарсымыз деген популистік элементтер болуы мүмкін.

Арива мен Росатомды салыстырар болсақ, Аривада бәрі жүйелі түрде жұмыстың бәрі жолға қойылған. Ал Росатомда жауапкершілік өте төмен. Батыс өңірлерінде Ресейдің қатысуымен болған компаниялардың экологиялық талаптарды орындау деңгейі өте нашар. Яғни бұл тұста осыны ескере келе біз барынша алдағы, озық технологияны ұсына алатын компаниялармен жұмыс істеуіміз керек.

Самал Ибраева:

– Асуан мырза, сонда сіздерде жұмыс тобы құрылмаған ба? Сіздерді шақырды ма? Осы мәселе референдумда да қаралуы мүмкін бе?

Асуан Сиябеков:

– Референдумға салу-салмау мәселесі біздің мекеменің құзыретіндегі шаруа емес қой. Оған мен жауап бере алмаймын.

Сәкен Ділдахмет:

– Зулфухар мырза, сіздерде атом электр стансасы келген кезде оны экологиялық бағытта бақылайтын мамандар дайын ба?

Зулфухар Жолдасов:

– Негізі бүкіл саланы алып қарасақ, ірі жобалардың стандарты өте жоғары болады. Мониторинг бақылауы да. Қауіпсіздік комитет, радиациялық және атом комитеті бар. АЭС-тың бақылауы өте жоғары болады.

Сәкен Ділдахмет:

– Зулфухар мырза, АЭС салына бастаған кезде сіздердің жұмыстарыңыздың этапы қандай болады? Экологтар қашан шақырылады?

Зулфухар Жолдасов:

– Ең бастысы, жоба кезінде оны нақтылап қарау керек. Салынатын кез бөлек. Лицензиядан кейінгі бақылау деген бар. Ең бастысы, жобаны дұрыс жүргізіп, ол сараптама қорытындысынан өтуі керек. МАГАТЭ талаптары бар. Жоба қандай екенін алдымен түсінуіміз керек. Салып жатқан мемлекеттің де жауапкершілігі болады.  

Самал Ибраева:

– Асуан мырза, АЭС-ты салуға қазіргі уақытта қанша қаражат бөлініп отыр?

Асуан Сиябеков:

– 1-2 миллионның шамасында емес. Міне, сомасы мынадай деп айта алмаймыз. Өйткені біз вендерді білмейміз. Бірақ бөлінетін қаражат шамамен 10-12 млрд доллар болуы мүмкін.

Самал Ибраева:

– Қорытындылағанда Лаура ханым, сіз АЭС салуға қарсы емессіз, бірақ сіз француздардың технологиясын ұсынып отырсыз. Солай ғой? Мәселен, маман ретінде білмегендіктен, қарапайым адам ретінде АЭС-тың салынуына қарсымын. Зулфухар мырза, сіз АЭС уақыт талабы деген позициядасыз. Сәкен мырза, АЭС салуға қарсы емессіз байқауымша. Асуан мырза, өзіңіз осы салада қашаннан бері қызмет етіп келе жатырсыз?

Асуан Сиябеков:

– 8 жыл. Атом энергиясын пайдалану дегеніміз тек реакторлармен шектелмейді ғой. Жыл сайын біз өтетін медициналық тексерістен бастап атом реакторларына дейін атом энергиясын пайдалану көзі болып табылады. Сол себептен еңбек өтілім 8 жыл.

Самал Ибраева:

– Сіз, АЭС салмау қателік деген месседжді айттыңыз. Бұл да өзінің орыны бар месседж. Біз қарсы пікір айтып жатырмыз...

Асуан Сиябеков:

– Біз жинаған тәжірибе, қазба байлығымыз пайдаланбау – қателік пе, сонда? Мен сіздерге соны жеткізгім келіп тұр.

Самал Ибраева:

– АЭС салу сауда нысанын салу емес. Ұрпақ алдында үлкен жауапкершілік. Сол үшін жақсы жұмыс істелуі керек деп ойлаймын. Айту – парыз. Келіп, пікір білдіргендеріңіз үшін көп-көп рахмет!