×
479.42
467.91
8.21
#қаңтар қақтығысы #Ресей-Украина соғысы #әкімге үш сұрақ #лот ашар #кибербуллинг #жаңа облыстар #коронавирус #hi-tech
479.42
467.91
8.21

Экобелсенді: Су үшін соғыс болуы мүмкін, халық үнемдеп үйренуі керек

28.03.2022, 15:58
Көрнекі сурет: ашық дереккөзден

Экобелсенді Сәкен Ділдахмет Қазақстанда су мәселесі қаншалықты өзекті екенін түсіндірді. Ол туралы сарапшы Ulysmedia.kz порталына берген сұхбатында айтты.

СУДЫ ӨЛШЕП БЕРЕТІН КҮНГЕ ЖЕТЕМІЗ

«Жалпы еліміз қаншалықты қазба байлыққа бай болғанымен, біздің өмірімізге ең қажетті ресурс – су. Трансшекаралық сулар өзен болып Ресейден, Қырғызстан, Өзбекстаннан, Қытайдан келеді. Осы су мөлшері жылдан жылға азайып барады. Бір ғана мысал келтіруге болады: Атырау облысындағы Ресейден келетін судың мөлшері азайып барады. Солтүстік Каспий таязданып барады. Әлбетте, теңізді қазуға қатысты өте көп сұрақ бар. Оған кейін оралуға болады», - деді ол.

Сарапшы екіншіден Қытай арқылы Іледен келіп, Балқашқа құйылатын су жылдан жылға азайып бара жатқанын еске салды. Айтуынша, Өзбекстанда да, Қырғызстанда да . Бұл – елдің жалпы қауіпсіздігіне үлкен сын. Азық-түлік, сумен және энергетикамен қамтамасыз ету мәселесінің бәрі осыған келіп тіреледі. Қарап отырсақ, еліміздің аумағы жылдан жылға шөлейттеніп барады. Бүгінгі күні Аралдың тағдыры соңғы 60 жылда күрт өзгерген. Өте үлкен теңіз аралқұмға айналып, қазір ол жақты шөл басып жатыр. Құм көшеді ол жақта. Балқаштың да жағдайы мәз емес. Балқашқа келіп құятын су да азайған. Көрші елдерге де су аз келіп жатыр. Мысалы соңғы 3 жылда көктем елде өте құрғақ, жауын-шашын аз болды. Мұздықтардың да еріп жатқан суы аз..

Экобелсенді ауыл шаруашылығына суды енді өлшеп беруге тура келетінін ескертті.

«Судың да сұрауы бар. Бұл бір. Екіншіден, көрші елдермен геосаяси мәселелерді барынша шешу керек. Осының астарында су да бар. Күнделікті ішетін ауыз судың мөлшері де азайып барады. Ғалымдардың айтуынша, күні ертең соғыс жер немесе мұнай үшін емес, су үшін басталуы мүмкін. Осы тұрғыда да халық суды үнемдеп пайдалануды үйренуі керек. Бұл мемлекетке ғана емес, өзімізге де байланысты мәселе. Еуропа елдері тоқты да, суды да үнемдеп қолданады. Айналып келгенде халықтың экологиялық мәдениетін көтеру керек», - деп түйді сарапшы.

ЕРТІС ПЕН ІЛЕНІҢ АХУАЛЫ

Расында да, трансшекаралық өзендер Қазақстанның экологиялық қана емес, стратегиялық проблемасына айналып келеді. Неге десеңіз, Ертіс, Іле, Сырдария, Жайық, Тобыл, Есіл және Шу секілді елдің бас өзендері көрші мемлекеттерден бастау алады. Бұл Қазақстан су ресурстарының 40%-на тең. Осынша мөлшердің өзі Қазақстанның іргедегі елдерге тәуелді екенін көрсетеді.

Өкінішке қарай кейінгі жылдары Ертіс пен Іле суының азайып барады. Бұған дейін Қазақстанның су мамандары Қытай аталмыш қос өзеннің 40 пайызын өз шаруашылығына қолданып отырғанын хабарлаған. Соңғы жылдары су пайдалану 5 есеге өскен көрінеді. Қытай тарапы Ертіс суын Қара Ертіс – Қарамай (ені 22 метр, ұзындығы 300 ша­қырым), Ертіс – Үрімші каналдары арқылы бұрады.

«Ертісті бойлап, Қытай аумағына кіріп, өзен бойымен дендей кірсеңіз, Қыран деген өзенге кездесесіз. Сол Қыран деген өзенді өтірік айтпай-ақ қояйын салт атпен өту мүмкін емес. Демек, Қытай аумағының өзінде Ертіске келіп құятын бір өзеннің қарқыны сондай. Сондай қаншама өзен қосылады Ертіске. Сөйте тұра Қазақстанға келгенде Ертістің суы азайып қалады. Қытай жақ Ертісті егінге де алады, бөгеп балық та асырайды. Ең қиыны, ол ел Ертісті суын пайдалануды жылдан жылға арттырып келеді», - дейді Зайсан ауданында Қара Ертістің бойында шаруа қожалық ұстап отырған кәсіпкер Жеңісбек Кәрібаев.

Жеңісбек Кәрібаев

Яғни жағдай өзгермесе, алдағы уақытта Қазақстанға келетін су көлемі күрт азайып, Бұқтырма, Шүлбі су қоймаларының түбі көрініп, Ертіс бойындағы ГЭС-тер энергия өндіруін ХХІ ғасыр ортасына қарай 50%-ға азайтуы мүмкін.

Іленің де болашағы бар ма деген сұрақ туындайды. Оның тек 30% суы Қазақстаннан бастау алады, қалғаны Қытайдан ағып келеді. Қытай Іленің бойында 13 су қоймасын құрып, 59 гидроэнергетикалық қондырғы орнатып үлгерген. Жыл сайын іргедегі ел Іледен 15 куб шақырым су алады екен. Экологтар егер Қытай Іленің суын тағы 10 пайызға кемітсе, онда Балқаш көлі Аралдың тағдырын қайталауы мүмкін дейді. Бұл қатердің төнуін жоққа шығаруға болмайды.

ҚАЗАҚСТАН ҚЫТАЙМЕН СУ МӘСЕЛЕСІН КЕЛІСІП ЖАТҚАН ЖАЛҒЫЗ ЕЛ

Осыдан үш жыл бұрын сенаторлар алдында Мағзұм Мырзағалиев (ол тұста Экология, геология және табиғи ресурстар министрі) көршілес елдермен трансшекаралық өзендерге қатысты келіссөздер қалай жүріп жатқанын айтып берген болатын. Министр сол тұста Қазақстанға келетін өзендердің басындағы мемлекеттер Орхус конвенциясына қосылмағанын айта келе Қазақстан трансшекаралық өзендердің мәселесі өте өзекті болғаннан кейін,  мемлекеттермен екіжақты қарым-қатынаста жұмыс істеліп жатқанын айтқан.

Оның сөзіне қарағанда, трансшекаралық өзендер бойынша Қытаймен 2015 жылдан бері келіссөз жүргізіліп келеді. Осы орайда, өзен ағынын бөлу және бірлескен режим таңдау шаралары ескерілген.

«Айта кететін жайт, Қытаймен төрт жылдың ішінде мәтіннің тек 25 пайызын келістік. Келіссөздер оңай емес. Дегенмен, Қазақстан Қытай көршілерінің арасында трансшекаралық мәселені талқылап жатқан жалғыз ел. Сонымен қатар, жақында Ресей тарапымен Жайық мәселесі бойынша тиісті шешім болады деп ойлаймыз, келесі жылдан бастап бірлескен зерттеу жұмыстарын жасаймыз. Атап айтқанда, Ресеймен, Өзбекстанмен арада заңнамалық база бар», – деген еді Мағзұм Мырзағалиев.

Қалай десек те, осы мәселелердің бәрі Қазақстанның су дипломатиясы үшін сынақ болайын деп тұр.