Қазақстанда мектеп оқушыларын тамақтандыруға бюджеттен ондаған, тіпті жүздеген миллион теңге бөлінеді. Кейбір компаниялар мемлекеттік сатып алу конкурсында жеңіске жетсе, кейбірімен тікелей шарт жасалады. Алайда тексерушілер санитарлық талаптардың бұзылғанын жиі анықтайды. Балалар да ішек инфекциясымен ауруханаға түсіп жатады.
Ulysmedia.kz Денсаулық сақтау министрлігі мен прокуратураның деректерін, сондай-ақ мемлекеттік сатып алу порталындағы келісімшарттарды зерттеп, мектептегі ас қанша тұратынын, жеткізушілердің қалай таңдалатынын және балаларға берілетін тағамның қауіпсіздігіне кім жауапты екенін анықтап көрді.
ҚАУІПТІ АСТЫҢ САЛДАРЫ
Жуырда Алматыдағы Республикалық физика-математика мектебінде ішек инфекциясы тарады. 14 қазанда 48 адам, оның ішінде 14 жасқа толмаған 36 бала ауырып қалғаны белгілі болды. Олардың бәрі ауруханаға түсті.
Санитариялық дәрігерлер «Master Food» ЖШС-нің тағам дайындайтын орындарын тексеріп, азық-түлікті сақтау, дайын тағамнан тәуліктік сынама алу және тамақтандыруды ұйымдастыру кезінде бірқатар талаптың бұзылғанын анықтады. Қажетті құжаттары болмағандықтан, сүт өнімдерінің бір бөлігі тәркіленді. Мектеп пен асхананың жұмысы уақытша тоқтатылып, материалдар құқық қорғау органдарына жолданды.
Бұл оқиға мектептегі асқа арналған жаңа стандарт енгізіліп, мемлекеттік бақылау күшейтілгеннен кейін бір жыл өткен соң болып отыр. Алайда мәселе санитариялық талаптармен ғана шектелмейді. Балаларға ас әзірлеуді сеніп тапсыратын компаниялар қалай таңдалады? Оларға бюджеттен қанша қаражат бөлінеді? Бұл да назар аударуды қажет ететін маңызды сұрақтар.
УЛАНУ ДЕРЕКТЕРІ АЗАЙҒАНЫМЕН, ЗАҢ БҰЗУШЫЛЫҚТАР КӨП
Денсаулық сақтау министрлігінің ресми деректеріне сәйкес, 2025 жылдың алғашқы жартысында білім беру ұйымдарында тамақтан уланудың сегіз жағдайы тіркеліп, 118 бала зардап шеккен. Ал 2026 жылдың осы кезеңінде екі жағдай тіркеліп, 13 бала уланған. Яғни тіркелген оқиғалар саны төрт есе, ал зардап шеккен балалар саны шамамен тоғыз есе азайған.
Соған қарамастан, санитариялық бақылау нәтижелері білім беру ұйымдарындағы мәселенің әлі де күрделі екенін көрсетеді. Маусым айында мамандар 7 121 мектепті, яғни еліміздегі мектептердің 99 пайызын тексеріп шықты. Тексеру 6 338 мектеп асханасын қамтыды. Бұл барлық ас блогының 95 пайызына тең.
2026 жылғы ақпаннан бастап Қазақстанда бюджет қаражаты есебінен жұмыс істейтін балаларға арналған нысандарды бақылаудың ерекше тәртібі қолданылады. Оның аясында нысандарға барып мониторинг жүргізуге және алдын ала ескертусіз тексеруге болады.
МЕКТЕПТЕГІ АСҚА – 157 МИЛЛИОН ТЕҢГЕ
Биыл жарияланған мектеп оқушыларын тамақтандыруға қатысты мемлекеттік сатып алу деректерін зерттеп көрдік. Мәселен, 8 қаңтарда жасалған шарттың құны 157 335 345 теңгені құрайды. Бұл қаражат бастауыш сынып оқушылары мен әлеуметтік жағдайы төмен отбасылардан шыққан балаларды тамақтандыруға арналған.
Сатып алу карточкасында жеткізушіні таңдау тәсілі «Оқушыларды тамақтандыру бойынша шартты тікелей жасасу арқылы бір көзден алу» деп көрсетілген. Яғни әдеттегі ашық конкурс өткізілмей, шарт тікелей жасалған. Соңғы жарияланған өзгеріске сәйкес, шарттың нақты сомасы 52,9 миллион теңге болған. Келісімшарт 2026 жылғы 31 желтоқсанға дейін жарамды.
Белгілі бір жағдайларда мектептегі тамақтандыру қызметіне қатысты шартты тікелей жасасуға заң бойынша рұқсат етіледі. Сондықтан мұндай тәсілдің қолданылуын заң бұзушылық дей алмаймыз. Дегенмен бұл жағдайда тапсырыс берушінің неліктен дәл осы компанияны таңдағаны, оған қандай талаптар қойғаны және шарттың орындалуын қалай қадағалағаны маңызды.
Бұған дейін 2026 жылға арналған алты келісімшарттан тұратын іріктемені қарастырғанда, сатып алулардың жалпы құны шамамен 302,3 миллион теңге болғанын анықтадық. Оның ішінде жалпы сомасы 210,7 миллион теңгеге жуық үш шарт тікелей жасалған.
Бұл іріктемедегі қаражаттың шамамен 70 пайызы. Алайда бұл көрсеткішті Қазақстан бойынша тікелей жасалған шарттардың жалпы үлесі деп түсінуге болмайды.
ҚҰЖАТТА КӨРСЕТІЛГЕН АСПАЗДАР ІС ЖҮЗІНДЕ ЖҰМЫС ІСТЕМЕГЕН
Жеткізушілерді таңдау кезінде жіберілген заң бұзушылықтар бұған дейін прокуратураның тексеруіне де себеп болған.
Ақмола облысының Бурабай кентіндегі Сәкен Сейфуллин атындағы мектепте тамақтандыру қызметін ұсынған компания конкурсқа қатысқанда қызметкерлері туралы жалған мәлімет берген. Өтінімде аспаздар, даяшылар және басқа да жұмысшылар көрсетілгенімен, олардың іс жүзінде бұл компанияда жұмыс істемейтіні анықталған.
Конкурста жеңіске жеткеннен кейін жеткізуші тамақтандыруды ұйымдастыру міндетін тиісті өкілеттігі жоқ үшінші тұлғаға тапсырған. Ал мектеп әкімшілігі оның біліктілігін тиісті деңгейде тексермей, жұмыс істеуіне жол берген. Прокуратура араласқаннан кейін келісімшарт бұзылды. Мектеп директоры қызметінен босатылып, конкурстық комиссия мүшелері мен аудандық білім бөлімінің қызметкері тәртіптік жауапкершілікке тартылды. Сонымен қатар прокуратура жеткізушіні мемлекеттік сатып алуға жосықсыз қатысушы деп тану туралы сотқа талап-арыз берді.
Бұл жағдай конкурс өткізу фактісінің өзі мектеп асханасында жұмыс істейтін адамдардың біліктілігіне қатысты барлық тәуекелді жоя алмайтынын көрсетеді. Құжат жүзінде жеңімпаз атанған компания мен шартты іс жүзінде орындайтын тұлға екі бөлек болуы мүмкін. Сондықтан мектептер конкурсқа тапсырылған құжаттарды ғана емес, келісімшарт жасалғаннан кейін жеткізушінің жұмысты қалай атқарып жатқанын да мұқият бақылауы керек.
66 МЕКТЕП АСХАНАСЫНЫҢ 65-ІНЕН ЗАҢ БҰЗУШЫЛЫҚ АНЫҚТАЛДЫ
Мектептегі тамақтандыруға қатысты ең резонансты оқиғалардың бірі 2024 жылғы қыркүйекте Маңғыстау облысы Мұнайлы ауданындағы №8 мектепте болған еді.
Балалардың жаппай сырқаттануынан кейін дәрігерлер 460 баланы тексерген. Олардың 83-і облыстық балалар жұқпалы аурулар ауруханасына жатқызылып, екеуі жансақтау бөліміне түсті. Полиция Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 304-бабы бойынша, яғни санитариялық қағидаларды немесе гигиеналық нормативтерді бұзу дерегімен қылмыстық іс қозғады.
Осы оқиғадан кейін өңірде мектептегі тамақтандыруға ауқымды тексеру жүргізілді. Нәтижесі көңіл көншітпеді: тексерілген 66 ас блогының 65-інен заң бұзушылық анықталды.
Денсаулық сақтау министрлігінің мәліметінше, тексерушілер жарамдылық мерзімі өтіп кеткен азық-түлікті, қажетті құжаттардың жоқтығын, ыстық су жүйесіндегі ақауларды, медициналық тексеруден өтпеген қызметкерлерді және санитариялық режимнің сақталмауын анықтаған. Кейбір жағдайларда дизентерия мен стафилококк қоздырғыштарын тасымалдаушылар да табылған. Ал алынған шайындылардың 7,2 пайызынан ішек бактериялары анықталған.
Тексеру қорытындысы бойынша жалпы сомасы 18 миллион теңгеден асатын 57 айыппұл салынып, 60 нұсқама берілді. Сонымен қатар 62 қызметкер жұмыстан шеттетілді.
БІР ОҚУШЫНЫҢ ТАМАҒЫ ҚАНША ТҰРАДЫ?
Мектептегі тағам құны өңірге, келісімшарт талаптарына және бекітілген мәзірге қарай өзгереді.
Павлодар облысында прокуратура мектептегі түскі асқа бөлінетін қаражатты есептеу кезінде заң бұзушылықтар болғанын анықтады. Қосылған құн салығын төлеуші кәсіпкерлерге сол кездегі тәртіп бойынша бір оқушыға берілуге тиіс 450 теңгенің орнына 402 теңгеден аударылған.
Солтүстік Қазақстан облысында да осындай мәселе анықталды: жеткізушілерге тиесілі 647 теңгенің орнына 614 теңге төленген. Прокуратура араласқаннан кейін алты кәсіпкердің тамақтандыру қызметіне бөлінетін қаражаты жалпы сомасы 5,6 миллион теңгеге ұлғайтылды.
Бұл сомалар әртүрлі кезеңдер мен келісімшарттарға қатысты. Сондықтан оларды бүкіл ел бойынша бір оқушының түскі асына белгіленген ортақ баға деп қарастыруға болмайды. Дегенмен бұл деректер қаржыландыруды дұрыс есептеудің қаншалықты маңызды екенін көрсетеді. Өйткені бөлінген қаражатқа азық-түлік сатып алу, қызметкерлердің еңбекақысын төлеу, коммуналдық және өзге де шығындарды өтеу қажет. Жеткізушінің барлық шығынын өтегеннен кейін қанша пайда қалатынын мемлекеттік келісімшарттағы жалпы сомаға қарап анықтау мүмкін емес.
ЖАҢА СТАНДАРТТАР ҚОРДАЛАНҒАН МӘСЕЛЕНІ ШЕШЕ АЛА МА?
2025 жылғы қыркүйектен бастап Қазақстанда мектептерге, балабақшаларға, колледждерге және сауықтыру лагерьлеріне арналған жаңа тамақтану стандарты қолданыла бастады.
Жаңа талаптарға сәйкес, тағамдағы қант мөлшері 3,6 есе, тұз мөлшері бес есе азайтылуы керек. Көкөніс, жеміс-жидек пен сүт өнімдерінің үлесі арттырылды. Мәзірден шұжық өнімдері, ысталған тағамдар және басқа да бірқатар өнім алынып тасталды.
Сонымен қатар «желінбей қалған тағам индексі» енгізілді. Бұл көрсеткіш балалардың табақтағы дайын астың қанша бөлігін жемей қалдыратынын бағалауға мүмкіндік береді. Егер белгілі бір тағамды балалар үнемі жемей қалдырса, оның орнына тағамдық құндылығы шамалас басқа ас ұсынуға болады.
Мектептер мәзірді бекітумен ғана шектелмеуі керек. Олар тағамның технологиялық талаптарға сай әзірленуін, азық-түліктің сапасын және асхана қызметкерлерінің қауіпсіздік талаптарын сақтауын да қамтамасыз етуге міндетті. Ең бастысы, бақылау балалар ауруханаға түскеннен кейін емес, төтенше жағдай туындамай тұрып жүргізілуі керек.
МЕКТЕПТЕГІ АСТЫҢ ҚАУІПСІЗДІГІНЕ КІМ ЖАУАПТЫ?
Бурабайда жеткізуші конкурсқа қызметкерлері туралы жалған мәлімет ұсынып, жеңімпаз атанған. Сырым ауданында прокуратура мәзірге қатысты заң бұзушылықтар анықталған соң мемлекеттік сатып алуды тоқтатқан. Маңғыстау облысында балалар жаппай сырқаттанғаннан кейін мектеп асханаларының барлығына дерлік санитариялық талаптардың сақталмағаны белгілі болды. Ал 2026 жылғы қазанда Алматыдағы белгілі мектептердің бірінде ішек инфекциясы таралып, бақылаушы органдар ас блогынан бірқатар заң бұзушылық анықтады.
Соған қарамастан, мектептерде балаларды тамақтандыруға бюджеттен миллиондаған теңге бөлінеді. Кейбір жағдайда келісімшарттар байқаусыз, тікелей жасалады. Заң мұндай тәсілге рұқсат бергенімен, қызмет сапасын бақылаудың маңызы кемімейді.
Тамақтан улану оқиғаларының азаюы, әрине, жақсы көрсеткіш. Бірақ мыңдаған ескертудің берілуі, жеткізушілерді таңдау кезінде заң бұзушылықтардың анықталуы және балалардың қайта-қайта сырқаттануы тек мәзірді өзгерту жеткіліксіз екенін аңғартады.
Мемлекет балаларды тамақтандыруға ақша бөледі, мектептер осы жұмысты ұйымдастырады, кәсіпкерлер мемлекеттік тапсырыс алады. Ал балалардың денсаулығы мен қауіпсіздігі осы тізбектегі әр тараптың өз міндетін қаншалықты адал атқаратынына байланысты.
Сондықтан басты мәселе мектептегі тамақтандыруға қанша ақша бөлінгенінде емес, сол қаржының балаларға құнарлы әрі қауіпсіз ас ұсынуға қаншалықты тиімді жұмсалып жатқанында.
