×
469.17
495.07
7.56
#қаңтар қақтығысы #Ресей-Украина соғысы #әкімге үш сұрақ #лот ашар #кибербуллинг #жаңа облыстар #коронавирус #hi-tech
469.17
495.07
7.56

30 жылда 14 министр: Қазақстанда Қаржы министрлігін кімдер басқарды

15.11.2022, 19:42
Коллаж: ulysmedia.kz.

Ең жабық ведомство бүгін де өзінің кәсіби мерекесін тойлады. Осы ретте Ulysmedia.kz редакциясы тәуелсіз Қазақстан тарихында Қаржы министрлігіне кімдердің келіп, кімдердің кеткенін шолып шықты.

30 жылдың ішінде Қаржы министрлігінің басшысы 14 рет ауысыпты. Көбі бір жылға да жетпеген, алайда отыз жылда қазынадан жүздеген миллиард теңгенің жымқырылғаны дәлелденсе де, осы министрліктің басшыларының ешқайсысының бірде-бір қылмысқа қатысы бары анықталмаған.

Ең алғашқы қаржы министрінің есімі Әбдіқадырұлы Тілеубек Әбдіқадыров болды. Ол тұста Мәскеудің қаржы жүйесінен бөлініп шығып, Қазақстанның дербес министрлігін құрудағы жүк осы кісіге түскен. Ашық дереккөздерде, ол кісі туралы мәліметтер көп кездеспейді. Алайда оның экономика ғылымдарының докторы екені жайлы мәлімет бар. Тарихта бұл шенеуніктің Назарбаев пен сол тұстағы ықпалды Парламентке не үшін жақпай қалғаны туралы еш ақпарат кездеспейді. Министр болғаннан кейін ол Алматы қаласының қаржы басқармасының басшысы қызметіне ауысқан.

Төл теңге мен несиелер

1992 жылы министр болып Еркешбай Жайлаубайұлы Дербісов келді. Елдің қаржы жүйесіндегі бұл кезең өте қымбат жобаларымен және несие әуре-сарсаңымен есте қалды. Мысалы, түрік несие желісі деп аты шыққан алып жобаның ақыры қатты сұйылып кеткен. Кейінірек беделді қаржыгерлердің бірі Серік Аханов жағдайға қатысты пікір білдіре отырып, бұл несиелерді қайтару жауапкершілігінің бұлыңғыр екені сонша, оның есебін сұрайтын ешкім жоқтығын айтқаны бар.

«Несиені «сыйлаушылардың» негізгісі – гарант әрі негізгі алушы ретінде шыққан жомарт үкіметтен бөлек, қарызға берілетін қаржы ресурстарын алуға және дамытуға мүдделі белсенді лобби құрылымдары болды. Әкімшілік жүйенің өзі экономикалық тиімділік үшін емес, шығын үшін жұмыс істеді», – деп Серік Аханов журналистерге жағдайды түсіндірді.

Кім не десе де, ол тұста несиені екінің бірі алып жатқан. Бірнеше миллион рубль алу үшін жай ғана құрғақ уәде берудің өзі жететін. Кейін бұл несиенің бәрі рубль күшін жойғаннан соң сызылып кете барды. Ал инфляция оларды көк тиынға апарып теңестіре салды. Ал өз идеалын Нұрсұлтан Назарбаев деп атаған Дербісов алдымен кабминнің басқарма істері жөніндегі басшысының орынбасары болса, кейін кеден комитетінің бастығы болып шыға келді. Ал кейін Ұлттық банкте жұмыс істеп, Қаржы министрлігінің қаржылық аудитті бақылау комитетінің де төрағасы болды.

Айтпақшы, Дербісов тұсы қазақтың төл теңгесінің пайда болуымен тұспа-тұс келеді. Теңге 1993 жылы 15 қарашада Ресей рублін ауыстырды.

Қарыздар

1994 жылдың қазанында Александр Сергеевич Павлов Қаржы министрінің лауазымына тағайындалды. Сонымен қатар ол Премьер-министрдің орынбасары қызметін де атқарды (дәл қазіргі Жамаубаев сияқты). Оның министрліктегі кезі зейнетақының кешіктірілуіне байланысты болған зейнеткерлер митингілерімен және жалақының кешіктірілуіне байланысты кәсіпорындардағы ереуілдермен, жекешелендіру мен зейнетақы жүйесін реформалаумен және бастығы Премьер-министр Қажегелдинге қатысты жанжалдың туындауымен тұспа-тұс келді. Павлов туралы оның мемлекеттік қызметтегі жолы қолшатырсыз екі жаңбыр тамшысының арасында құрғақ жүрумен бірдей деп айтуға болады. Қаржы министрлігінен үкіметке бірінші орынбасарлық қызметке барды, одан кейін билік партиясында жұмыс істеді және ірі ұлттық компанияларда директорлар кеңесінің мүшесі болды, сонымен қатар 2004 жылдан бері тұрақты, төрағасы болды. Халық банкінің директорлар кеңесі. Павлов туралы сөз қозғағанда оның қолшатырсыз жаңбырдың ішінен құрғақ шыққан адам деп атайтындар бар. Ол Қаржы министрлігінен үкіметке бірінші орынбасарлық қызметке барды, одан кейін билік партиясында жұмыс істеді. Кейін ірі ұлттық компанияларда директорлар кеңесінің мүшесі атанды, сонымен қатар 2004 жылдан бері Халық банкінің директорлар кеңесінің төрағасы болып отыр.

ҚДТ-ның тұсы

Сауат Мұхаметбайұлы Мыңбаев 1998 жылдың ақпанынан 1999 жылдың қаңтарына дейін Қаржы министрі қызметін атқарды. Ол, бәлкім, сол кездегі ең жас әрі ең білімді шенеунік болған шығар. Бірақ жасына қарамастан, оның жақсы тәжірибесі болғаны рас. Ғасырлар тоғысында қазақ үкіметін толтырған «жас түріктер» естеріңізде ме? Мыңбаев та солардың бірі болды. Дегенмен, әріптестерінен қарағанда ол ешқашан өз көзқарасын білдіріп, ешкімді ерекше қолдап, қолпаштамайтын. Бірақ ұлттық компаниялардағы жалақыны қысқартуды талап еткен Назарбаевпен дауы тарихта қалғаны белгілі. Бірақ бұл әлдеқайда кейінірек болды. Мыңбаев қайда бар десең, сонда баратын, нұсқаған жерде жүретін шенеунік еді. Қаржы министрлігінен Президент әкімшілігіне ауыстырылды, содан кейін шегірткемен күресу үшін Ауыл шаруашылығы министрлігіне кетті. Бірақ «қаржылық данышпандығы» осы жерде мүлт кетті-ау дейміз, ол жерден аграрлық бөлімнен өз еркімен кетуге мәжбүр болды. Одан кейін Қазақстан Даму банкі, Энергетика және минералдық ресурстар министрлігі... Мыңбаевтың ҚТЖ ұлттық компаниясында жүріп алған жарақаты осы мансабын тоқтатып тұр. Ол бірнеше жылдан бері Германиядағы клиникада денсаулығын қалпына келтіруге тырысып жатыр.

Жас түріктер

Ораз Әлиұлы Жандосов та 1999 жылдың қаңтарынан 1999 жылдың қазан айына дейін Қаржы министрінің төрағалығында бір жылдан аз уақыт жұмыс істеді.

Ораз Жандосов

Жандосовтың Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің «кибернетика экономисі» деген дипломы бар. Ұлттық банкті басқарды, «KEGOC» АҚ-та жетекшілік етті, президенттің көмекшісі, премьер-министрдің орынбасары болды. Жас түріктердің – Қазақстан Демократиялық партиясының (Қазақстанда экстремистік деп танылған) қозғалысына байланысты оқиғалар Жандосовтың мемлекеттік мансабына нүкте қойды. Содан кейін Назарбаев өз көзқарасын қайта екшеп, ескі әрі икемді кадрларға сену керек деп шешті. Жандосов айтпақшы, Қаржы министрлігінде де, үкіметте де революциялық өзгерістер жасап үлгерген жоқ. Ораз Әлиұлы қазір өзінің «Ракурс» орталығында экономикалық процестерді зерттеумен айналысып жүр.

Ескі гвардия

Мәжит Төлеубекұлы Есенбаев 1999 жылы Қаржы министрі болып, бұл қызметті 2002 жылдың қаңтарына дейін атқарды. Ол «ҚазТрансОйл» және «ҚазАтомӨнеркәсіп» ұлттық компанияларын жекешелендіруге ашық қарсы шығуымен есте қалды. Бірақ күтпеген жерден ол Экономика және сауда министрінің төрағалығына, кейін президент аппаратына ауысып, облыс әкімі және бәсекелестікті қорғау агенттігінің төрағасы болып та жұмыс істеді.

Мәжит Есенбаев

2002 жылдың тамызында Александр Сергеевич Павлов бір жылға Қаржы министрлігіне қайтарылды. Бірақ Назарбаев жаңа тәсілдерді, тиісінше, жаңа кадрларды іздестіру уақытын қажет ететінін үнемі атап өтетін. Осылайша, Павловтан кейін Ерболат Асқарбекұлы Досаев Қаржы министрі болып тағайындалды. Ол да бірақ көпке барған жоқ. Экономиканы әртараптандыруға бағытталған жоспарлардың ауқымдылығына, миллиардтаған долларлық мемлекеттік бағдарламаларға қарамастан, Досаев емес, Дунаев деген біреу мемлекет ақшасын есептеуге жіберілді. Ал денсаулық сақтау саласын басқару Досаевқа тапсырылды. Балалар СПИД жұқтырған Шымкенттегі жанжалдан кейін ол бірнеше мемлекеттік мекемені ауыстырып, қазір Қазақстанның ең үлкен қаласын басқарады.

Арман Ғалиасқарұлы Дунаев ешбір жағынан көзге түспеген, дауласпаған, өз көзқарасын қорғайтын әдеті жоқ шенеунік ретінде есте қалды. Сондықтан ол бір жарым жылдан кейін Қаржы министрі қызметін Наталья Коржоваға тапсырды.

Наталья Коржова тарихтағы посткеңестік кеңістіктегі жалғыз әйел қаржы министрі. Бірақ «Ұрпақ» зейнеткерлер қозғалысының жанжалдарынан Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі болып шыңдалған оған да министрлік бар болғаны 10 айға сеніп тапсырылды. Содан кейін ол эстафетаны Жәмішевке тапсырды, бірақ өзі министрлікте жауапты хатшы болып қалды. Наталья Артемовна осы уақытқа дейін өз кәсібіне адал болды – қазір ол Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі жанындағы Қаржы академиясын басқарады.

Наталья Коржова

Ұзағынан отырған шенеунік

2007 жылы Қаржы министрінің қызметі Жәмішевке ауысты. Ол осы креслода толық жеті жыл отырды. Қатып қалған шенеунік ешқашан ерекше ашықтығымен ерекшеленбеген, ол журналистермен тек кәсіби тақырыпта әңгімелесетін. Соған қарамастан, бір кездері не үшін аталған лауазымда бірде-бір шенеунік ұзақ болмағана туралы пікір білдіргені бар. Сол себепті оған аймақтық даму министрлігін басқаруды ұсынған кезде жаңа тегеурінді шенеунік қабылдады. Қазір Болат Бидахметұлы «Қазақстан халқына» Қоғамдық қорын басқарады.

Өзім дегендерді тастамаймыз

2013 жылы Бақыт Тұрлыханұлы Сұлтанов Қаржы министрі болып тағайындалды. Ол бұл қызметті 2018 жылға дейін атқарды.

Айта кетрелігі, Сұлтановтың дипломында қаржы деген сөздің өзі кездеспейді. Оның өзі Қазақ ұлттық техникалық университетін инженер-электрик мамандығы және Қазақ мемлекеттік басқару академиясын «Бизнес және менеджмент» мамандығы бойынша бітірген. Соған қарамастан мемлекет басшысы оны осы лауазымға қойды. Әлбетте Сұлтанов үшін бұл орынтақ бірыңғай жайлы болды деуге келмейді. Журналистер кезінде Назарбаевтың оған жасаған ескертуін санап жүретін.

«Мен саған бүгінге екінші рет ескерту жасаймын. Үшінші ескерту соңғысы болуы мүмкін. Жұмыс істе! Тәртіпті орнат! Бүкіл үкімет осымен айналыссын», - деп ашуланғаны бар Назарбаевтың.

«Құп болады» деп жасқана басын изеген Сұлтанов.

Расында да, үшінші ескерту Сұлтанов үшін соңғысы болды да, оның орнына қазіргі премьер-министр Әлихан Смайылов қонжиды. Бірақ сын естіген Сұлтанов ізім-ғайым жоқ болып кеткен жоқ. Астана әкімі болып шыға келді. Кейін Сауда және интеграция министрі болып, вице-премьер дәрежесіне дейін жетті. Сұлтановтың мансабын қантқа байланысты дау да, Тоқаевтың сөгісі де, тіпті жұмыстан шығаруы да тоқтата алған жоқ. Ол қазір еуразия экономикалық комиссия коллегиясының мүшесі.

Трамплин

Әлихан Смайылов үш жылға жуық Қаржы министрі болды. Қаржы секторымен қатар жүретін келеңсіздіктер мен проблемаларға әдетте Ұлттық банк өкілдері дәстүрлі түрде түсініктеме береді. Смайыловтың аты сыбайлас жемқорлыққа қатысты істерде кездеспейді, өзі қарапайым, көп сөйлемейді. Бүкіл ел оның ведомствосының проблемаларын талқылап жатқанда да, мәселен пандемия кезінде «Қорғас» кеденіндегі жемқорлық пен пандемия, есеп комитетінің ақшаны мақсатсыз пайдаланғаны туралы мәліметтер шыққанда да ол тыс қалуды жөн санайтын. 2020 жылдың мамырында жаңа президент оны осы үнсіздігі үшін сыйлық ретінде премьер-министрдің орынбасары етіп тағайындады. Күтпеген жерден 2022 жылдың қаңтарында Смайылов үкіметті басқарып шыға келді.

«Тыңдаңдар» деген пәрмен бар

Қазір Ерұлан Кенжебекұлы Жамаубаев Қаржы министрі. Ол өткен мектепті - Ұлттық банк пен президент әкімшілігінің кеңселері деп айтуға болады. Ал ол жердегі басты «ғылым» – сыртқа шықпау, артық айтпау. Ол ережені қазіргі министр меңгерген сияқты. Сол себепті Жамаубаев көбінесе жиналыстарда сөйлейді. Ал өзін жұртшылық түсініп жатыр ма, жоқ па, оған басын қатыра бермейтінге ұқсайды.