Санкциялар, Путин және соғыстың соңғы күні: Украина мен ЕО елшілерімен ашық әңгіме

ҚАУІПТІ БОЛЖАП БОЛМАЙТЫН ЖАҒДАЙ

Бұл қақтығыс әлемге, Еуропалық одаққа, Қазақстанға және жалпы жаһандық жағдайға қалай әсер етті? Не өзгерді?

Алешка Симкич: Арада төрт жыл өткенде біз жағдайдың жақсармағанын, керісінше нашарлағанын көріп отырмыз. Өйткені бұл жай ғана Ресейдің Украинаға қарсы соғысы емес, бұл білдей бір БҰҰ Қауіпсіздік кеңесінің тұрақты мүшесінің құдай қосқан көршісіне шабуыл жасаған соғыс. Бұл соғыс бізге әлемде ешқандай мемлекет өзін толық қауіпсіз сезіне алмайтынын көрсетті. 

Бүгінде Еуропа Украинаға көмектесуі керек, бірақ сонымен бірге өз қорғанысымызды да күшейтуге мәжбүрміз. Өйткені өткен ғасырда қалыптасып, бір ізге түскен әлемдік тәртіп бүгінде күйреді. Бағаның өсуі, тұрақсыздық пен болжауға келмейтін жағдайлар баршаға әсер етуде. Мұның салдарын Қазақстан да, Еуропа да сезініп отыр.

ТӨРТ ЖЫЛДЫҚ СОҒЫС УКРАИНАҒА НЕ ҮЙРЕТТІ?

Виктор Майко: Бұл соғыстан біз де, көрші елдер де маңызды сабақ алдық. Бейбітшілік өте қымбат құндылық екенін түсіндік. 10, 30 немесе 50 жыл бұрын құрылған жүйеге толық сенуге болмайды, өйткені жаһандық қауіпсіздік архитектурасы іс жүзінде жермен жексен болды. Көршіміздің Украинаға қарсы агрессиясы бұрынғы халықаралық келісімдердің бәріне күмән келтіріп, олардың іргесін шайқалтты. Бір кезде украиндарды «бауыр», «дос» деп атаған көрші мемлекет осындай қадамға барады деп еш ойламадық, олар бізге сырттай арқамыздан пышақ сұқты.

ЕО ЖӘНЕ ЫҚТИМАЛ ҚАУІПТЕР

Польша премьер-министрі Еуропада «Ресей басқа елдерге де қауіп төндіруі мүмкін» деген болжам айтылатынын мәлімдеді. Бұл мүмкін нәрсе ме? Ондай қауіп бар ма?

Алешка Симкич: Қазір ештеңеге таң қала алмаймыз. Осыдан бірнеше жыл бұрын біз Ресей Украинаға шабуыл жасайды деп ойлағанымыз жоқ. Бірақ мен әрдайым: «бұл соғыс төрт жыл бұрын басталған жоқ, ол осыдан он екі жыл бұрын, Қырымды аннексиялап, Донбастың бір бөлігін басып алған кезде басталды» дегенді айтып келемін.

Соған қарамастан, сол кезде де Ресей мұндай ауқымды соққыға, тіпті Киевке шабуыл жасауға барады деп сенбедік. Сондықтан біз бүгін енді мүмкін емес нәрсе жоқ дегенді түсіндік.

Еуропаның артында НАТО тұр ғой, бұл қауіпсіздіктің кепілі емес пе?

– Иә, Еуропалық одақ елдері өздерін біршама қауіпсіз сезінеді, өйткені біз НАТО мен ЕО құрамындамыз. Бірақ толық қауіпсізбіз деп айтуға енді болмайды. Ресейдің Украинаға кең көлемде басып кіруінен кейін өзгерген ең басты нәрсе – осы.

Қазір ЕО елдерінің премьер-министрлері барлығы дерлік қорғаныс шығындарын арттыру қажет екенін айтуда. Бірақ қорғаныс бюджетін ұлғайту үшін біз басқа салалардағы, мысалы білім беру немесе денсаулық сақтау шығындарын қысқартуға мәжбүрміз. Бұл – өте маңызды өзгеріс. Өйткені Еуропа елдері қауіптің барын сезініп отыр және бұрынғы қауіпсіздікке деген сенімнің жоғалғанын түсінді.

ТІЛ САЯСАТЫ ЖӘНЕ «УКРАИН СЦЕНАРИЙІ» ТУРАЛЫ СҰРАҚ

Қазақстанда ұзақ уақыт бойы орыс тілінің үстемдігіне байланысты сұранысқа ие болмаған қазақ тілі қазір белсенді түрде қайта жаңғырып жатыр. Кейбір саясаткерлер бұл ретте «украин сценарийін» қайталамау керек деген пікір айтады. Тіл мәселесі елеулі қақтығыстарға себеп болуы мүмкін деп ойлайсыз ба?

Виктор Майко: Тіл мәселесі расында маңызды. Бірақ бұл – үлкен картинаның бір ғана бөлігі. Бүгінде Украина үшін орыс тілі негізгі проблема емес. Тіпті Ресейдің өзі соғыс арқылы оның украин қоғамындағы орнын әлсіретуге бар күшін салды деуге болады. Меніңше, бұл мәселенің маңызын асыра бағалаудың да, мән бермей қараудың да қажеті жоқ.

Қазақ тілі, орыс тілі және Ресей ықпалы арасындағы тепе-теңдікті сақтау маңызды. Себебі Ресей тілді өзінің насихаты мен саяси нарративтерін тарату құралы ретінде қолдануын жалғастыра береді. Кейбір ресейлік идеологтар мен пропагандистердің мәлімдемелерін еске салғым келеді. Олардың бірі жақында посткеңестік кеңістікте шынайы тәуелсіз мемлекеттер жоқ деген пікір айтты. Тағы бірі Орталық Азияда «арнайы әскери операция» жүргізуге дәл қазір «қолайлы уақыт» екенін мәлімдеді.

КӨПВЕКТОРЛЫ САЯСАТ – ПАРАСАТТЫ ТАҢДАУ

Жаңа геосаяси жағдайда Орталық Азияның рөлін қалай бағалайсыз?

Алешка Симкич: Орталық Азиядағы барлық ел, соның ішінде Қазақстан да, көпвекторлы сыртқы саясат жүргізетінін мәлімдеп келеді. Аймақтың географиясын ескерсек, бұл – өте орынды стратегия.

Орталық Азия ірі державалардың арасында орналасқан, сондықтан көршілермен де, әлемдік ықпал орталықтарымен де қарым-қатынасты аса мұқият құру қажет. Сондай-ақ Еуропалық одақ жай ғана «орта деңгейдегі күш» емес екенін айтқым келеді. Бұл – әлемдегі ең ірі экономикалық орталықтардың бірі.

Алайда мәселе тек күш саясатында емес, оның да өз шегі бар. Еуропалық одақта біз кез келген сыртқы саясаттың негізінде құндылықтар тұруы керек деп есептейміз. Қазір әлемде «транзакциялық қатынастар» туралы жиі айтылады. Оның мәні былай: сен маған бір нәрсе бересің, мен саған бір нәрсе беремін. Бірақ ЕО саясаты осындай деу әбестік болар. Біз үшін халықаралық ортақ ережелер маңызды.

Осы тұрғыда Қазақстанның қазіргі күрделі геосаяси жағдайда БҰҰ Жарғысын қолдап отырған ұстанымын атап өткім келеді. Бұл ұйым әлі де болса әлемдік қауіпсіздікке негіз болатын басты әмбебап халықаралық алаң болып қала береді. Сондықтан БҰҰ Жарғысын қолдайтынын айтып қана қоймай, сол қағидаларды іс жүзінде ұстану да маңызды.

ІРІ ДЕРЖАВАЛАР ӘЛЕМІ

Әлемде шиеленіс күшейіп, жаһандық көшбасшылардың мәлімдемелері жиілеп барады. Кейде әлем қайтадан ірі державалар – АҚШ, Қытай және Ресейдің құшағына кіріп бара жатқандай әсер қалдырады. Мұндай жағдайда Қазақстан мен Орталық Азия елдері сияқты «орта деңгейдегі мемлекеттер» қалай әрекет етуі керек?

Виктор Майко: Соғыс басталғанға дейін мен адамзат ықпал ету аймақтарына бөлінген дәуірді артта қалдырды деп ойлайтынмын. Бірақ қазір Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңындағы жағдайға ұқсас жайттар болып жатыр.  Ол кезде халықаралық қатынастар ірі державалардың күшіне негізделіп құрылды. Соның салдары адамзат тарихындағы ең ауқымды әрі ең қантөгісті соғысқа алып келді.

Егер бүгін халықаралық қатынастар енді құқыққа емес, күшке негізделеді деген пікірмен келіссек, онда біз іс жүзінде Пандораның жәшігін ашқандай боламыз. Ал оны кейін қайта жабу мүмкін болмайды. Бұл – менің қазіргі жағдайға берген жеке бағам.

ОРТАЛЫҚ АЗИЯНЫҢ ҰСТАНЫМЫ ТУРАЛЫ

Біздің өңірде қандай өзгерістерді байқайсыз?

Виктор Майко: Біріншіден, Орталық Азия елдерінің саяси ұстанымдары біртіндеп топтасып келеді. Бұрынғы түсінбеушіліктер мен өкпе-наз, солай атайық, біртіндеп өткеннің еншісінде қалып барады. Қазақстан аймақтағы жетекші мемлекет ретінде көршілерімен бірге мүлде жаңа стратегияны таңдады: өңір ретінде бірлесіп алға жылжу, қауіпсіздікті нығайту, экономикалық модельдерді қайта қарау, өз тарихы мен дәстүрлеріне, мәдени байланыстарға көбірек көңіл бөлу.

Бұл процестің маңызды бөлігі – саяси және экономикалық байланыстарды әртараптандыру. Меніңше, президенттер Тоқаев, Мирзиёев, Бердімұхамедов және Рахмон жасап жатқан қадамдар дұрыс бағытта жүзеге асып жатыр.

Қазақстан мен АҚШ арасындағы байланыстарды, Қасым-Жомарт Тоқаев пен Дональд Трамптың қарым-қатынасын қалай бағалайсыз?

Виктор Майко: Қасым-Жомарт Тоқаевтың Уашиңтонға жақында жасаған сапары және Қазақстанның G20 кездесуіне шақырылуы екі маңызды нәрсені көрсетеді. Біріншіден, Қазақстан басшылығы ел мен бүкіл өңір алдында тұрған сын-қатерлердің қаншалықты күрделі екенін жақсы түсінеді. Бұл қиындықтарды айналып өтуге, елемеуге немесе кейінге қалдыруға болмайды, олармен жұмыс істеу қажет.

Екіншіден, бүгін Брюссель де, Уашиңтон да Қазақстан мен Орталық Азияға көбірек назар аударып отыр. Бұл өңірдің тек аймақтық саясатта ғана емес, жаһандық саясатта да маңызы артып келе жатқанын білдіреді.

Украина тұрғысынан алғанда, Орталық Азия елдерінің көрші мемлекеттерге тәуелділікті азайтуы өте оң үрдіс. Сыртқы саясат неғұрлым әртараптанған сайын, әлемнің түрлі бөліктерінде сенімді серіктестер мен достар да соғұрлым көп болады.

ТРАМП ЖӘНЕ ӘЛЕМДІК САЯСАТ

Дональд Трамп билікке келген кезде Украина мен Ресейді татуластырамын деген еді. Бірақ ол көбіне прагматик бизнес-саясаткер ретінде әрекет етіп жатқандай көрінеді. Украина ірі державалар арасындағы үлкен мәміленің бір бөлігіне айналып бара жатқан жоқ па, яғни әр тарап өз экономикалық және саяси мүддесін шешуге тырысып жатқандай әсер қалдырмай ма?

Виктор Майко: Сіз сирек кездесетін металдарға қатысты келісімді, яғни көп талқыланған «минералдық келісімді» айтып отырсыз ба? Оның айналасында шынында да көп пікірталас болды, біз оны бірнеше ай бойы талқыладық. Ақырында ол құжатқа қол қойылды.

Мен бір нәрсені ерекше атап өткім келеді: Украина өз мүддесіне және украин халқына қарсы келетін ешқандай келісімге қол қойған емес және ешқашан қол қоймайды.

Бұл келісімнің соңғы нұсқасы толықтай орынды әрі екі тарапқа да тиімді екеніне нық сенімдімін.

АҚШ Украинадағы сирек кездесетін минералдарды өндіру, өңдеу және өндіріс саласына 100 миллиард доллардан астам инвестиция салуды жоспарлап отыр. Өндірілген өнімнің едәуір бөлігі кейін АҚШ-қа немесе екі тараптың келісімі бойынша басқа бағыттарға жеткізілуі мүмкін.

АҚШ пен Еуропалық одақ біздің басты одақтастарымыз және ең ірі серіктестеріміз болып қала береді. Әскери көмектің көлемі мен түрлері тұрғысынан алғанда, дәл осы соғыста біздің бірінші серіктесіміз – Америка Құрама Штаттары.

Сонымен бірге біз нақты саясаттың бар екенін жақсы түсінеміз. Дональд Трамптың саясаты, кез келген америкалық президенттің саясаты сияқты, ең алдымен, Америка мүддесіне бағытталады, Украина мүддесіне емес.

Дегенмен Украина Трамптың қолдауына үміт арта ма?

Виктор Майко: Мұнда бір нәрсені түсіну маңызды: Ресейдің Украинаға қарсы соғысы – бүкіл жаһандық қауіпсіздік архитектурасының негізгі элементтерінің бірі. Украина ешқашан берілмейді және ешқашан жеңілмейді.

Бірақ ғайыптан тайып Украина жеңіліс табар болса, тек украин халқы ғана емес, онда әлемдік қауіпсіздік жүйесі қатты әлсірейді. Ол толық жойылып кетпейді, бірақ іргесі сөгіледі.

Президент Трамп та, америкалық саяси элита да мұны жақсы түсінеді. Сондықтан келіссөздер үстелінде ұзақ мерзімді әрі әділ бейбіт келісімге қол жеткізілгенге дейін АҚШ-тың қолдауы жалғасады деп сенемін.

КҮРДЕЛІ ЖАҒДАЙ

Мәлімдемелер көп, олардың арасында бір-біріне қайшы әрі өткір айтылатындары да бар. Бұған қалай қарайсыз?

Алешка Симкич: Ашығын айту керек: бүгінгі әлемдегі жағдай шынында да күрделі. Әрине, Еуропа үшін Украина – ерекше мәселе. Бұл біздің көршіміз. Оның үстіне Украина Еуропалық одаққа мүшелікке үміткер ел. Сондықтан біз жағдайды мұқият бақылап, Украинаға көмектесуді жалғастырамыз.

Ирандағы жағдай да оңай емес, әсіресе ел басшылығының өз халқына қалай қарайтынын ескерсек.

Бірақ агрессия мен күш қолдану мұндай мәселелердің шешімі бола алмайды. Кез келген қақтығыс келіссөз үстелінде және халықаралық құқық негізінде шешілуі тиіс.

Ал сіз айтқан бизнес мәселесіне келсек, иә, халықаралық келіссөздерде бизнес мүдделері әрқашан болады. Мүмкін, президент Трамп бұл туралы өзінен бұрынғыларға қарағанда әлдеқайда ашық айтып жүрген шығар. Шын мәнінде, кез келген мемлекет, ең алдымен, өз мүддесін ойлайды. АҚШ-та бұл қағида «бәрінен бұрын Америка мүддесі» деген ұстаныммен белгілі.

АЙДАҒАНЫҢ БЕС ЕШКІ, ЫСҚЫРЫҒЫ ЖЕР ЖАРАДЫ

Сізге Еуропалық одақтың әлемдік саясаттағы ықпалы соңғы кезде азайғандай көрінбей ме? Кейде бәрін Трамп шешіп жатқандай әсер қалдырады.

Алешка Симкич: Мен бұл пікірмен келіспеймін. Иә, қазір бүкіл әлем жаңалықтарды жіті бақылап отыр, кейде Трамптың мәлімдемелері өте ызғарлы сезіледі. Бірақ дауыс қатты шыққаны оның ең маңызды, шешуші рөлде екенін білдірмейді. Еуропалық одақтың күші әлі де бар. Мүмкін, ол туралы жаңалықтарда аз айтылатын шығар, бірақ бұл оның әлсірегенін білдірмейді.

МҮМКІНДІКТІ ЖІБЕРІП АЛДЫҚ

Еуропа бұл оқиғаларға неге дайын болмады? Бұл саяси аңғалдық па, экономикалық тәуелділік пе, әлде қауіп-қатерді әдейі елемеу ме?

Виктор Майко: Еуропа ондаған жыл бойы бейбітшілік пен тұрақты даму жағдайында өмір сүрді. Мұнда әлемдегі ең ірі тұтыну нарығы орналасқан. Өмір сүру деңгейі өте жоғары, еңбек өнімділігі де солай. Тауарлар мен қызметтердің сапасы әлемдегі ең үздіктердің қатарында.

Бірақ Еуропа осы тұрақтылыққа еті үйреніп кетіп, мұны қалыпты, өздігінен болатын нәрсе ретінде қабылдай бастады. Біз қауіп бұлтын дер кезінде байқамай қалдық.

Алғашқы белгі 2007 жылы байқалды. Сол кезде Владимир Путин Мюнхен қауіпсіздік конференциясында сөйлеп, Ресей Кеңес одағы ыдырағаннан кейін қалыптасқан әлемдік тәртіпті қабылдамайтынын, НАТО-ның кеңеюіне және «бірполярлы әлемге» қарсы екенін ашық айтты. Бұл Еуропа үшін де, Украина үшін де өте анық әрі алаңдатарлық сигнал еді. Бірақ біз оны елемедік. Ал бүгін сол қателік үшін украин халқы қиналып отыр.

ҚЫТАЙ – ЖАҢА КҮШ

Алешка Симкич: Иә, бәлкім сіз дұрыс айтасыз, біз сол кезде бұл сигналдарды естімеген шығармыз. Мүмкін, Ресей шынымен соғысқа барады деп сенбеген де шығармыз. Менің ойымша, әлемнің өзгеруіне басқа бір себеп те әсер етті. 

Ресей қазір супердержава емес. Кеңес одағы кезінде ол супер держава тұғын, сондықтан да ол сол кезеңге қайта оралғысы келетіндей көрінеді. Ал қазіргі шынайы күш ол – Қытай. Қытай қарқынды дамып келеді, жаңа жаһандық ықпал орталығы да дәл сол жерде қалыптасып жатыр.

Сонымен бірге әлем, ең алдымен, жаһандық экономикалық тепе-теңдіктің Қытай жағына қарай ауысуына байланысты өзгерді.

Виктор Майко: Бұл пікірмен мен де келісемін. Бұған тағы бір нәрсені қосар едім: бүгін Ресей экономикасы негізінен Қытайдың қолдауына сүйеніп тұр. Қытай экономикасы Ресей экономикасының өмір сүруін белгілі бір деңгейде қамтамасыз етіп отыр. Қазір Ресей үшін аман қалудың жалғыз жолы – Қытайға және оның қолдауына барған сайын көбірек арқа сүйеу.

НЕГЕ САНКЦИЯЛАР КҮТКЕНДЕЙ НӘТИЖЕ БЕРМЕДІ?

Ауқымды санкциялар Ресей экономикасын неге күйрете алмады және шын мәнінде соғысты тоқтататын қандай факторлар болуы мүмкін?

Алешка Симкич: Иә, санкциялар соғысты бірден тоқтатқан жоқ. Бірақ олар Ресей экономикасына теріс әсер етіп отыр. Қазір Ресей іс жүзінде әскери экономикаға көшті. Өте үлкен ресурстар әскери шығындарға жұмсалып жатыр және бұл саладағы шығындар да өте ауқымды. Сондықтан санкциялардың салдары жоқ деп айтуға болмайды. Олар бар, тек бірден байқала бермейді.

Бірақ ашық айту керек: бұл соғысты тоқтата алатын жалғыз адам – Путин. Украина – агрессия құрбаны. Сондықтан Украина территориясынан бас тартуы немесе қандай да бір жеңілдіктер жасауы тиіс деген сөздің өзі орынсыз.

Қазір келіссөздер жүріп жатыр және оған АҚШ пен Еуропа қатысуда. Бірақ біздің ұстанымымыз анық: бейбітшілік тек Украина қабылдайтын шарттар негізінде ғана мүмкін. Шын мәнінде, соғыс ертең-ақ аяқталуы мүмкін, егер Путин оны тоқтатса.

Осы жерде Қазақстанға қатысты бір жайтты да айтқым келеді. Қазақстан қоғамының Украинаға деген көзқарасы КТК мұнай құбырына жасалған шабуылдардан кейін нашарлады деген пікірлерді көрдім.

Ашық айтайын, бұлай салыстыру қате. Украина өзін қорғап жатыр. Ал Еуропалық одақ Украинаның өзін барлық қажетті құралдармен қорғауға құқығы бар екенін қолдайды.

Атыстарды, қиратуларды және адамдардың қырылуын тоқтатудың жалғыз жолы – соғысты тоқтату. Ал оны тоқтата алатын жалғыз адам – Путин.

САНКЦИЯЛАР ЖӘНЕ ЭКОНОМИКА

Виктор Майко: Санкциялар Ресей үшін терең әрі ұзақ мерзімді салдарға әкеледі. Қазір Ресей экономикасының жағдайы өте ауыр. Ол әлі өмір сүріп тұрғанымен, іс жүзінде баяу әлсіреп бара жатыр.

Әрине, басты сұрақ – ол қанша уақытқа дейін шыдай алады. Бір жыл, екі жыл, үш жыл, бәлкім төрт жыл, бірақ оны ешкім нақты айта алмайды. Соңғы отыз жыл ішінде Ресей жинаған байлығының көп бөлігін жұмсап қойды. Қазір ол іс жүзінде болашақ ұрпақтың ресурстарын пайдаланып отыр, ал олар бұл үшін ондаған жыл бойы төлеуге мәжбүр болады.

Бұл – шынайы жағдай. Иә, ол біз қалағаннан әлдеқайда ұзаққа созылуы мүмкін. Бірақ ашық айтсақ: тек санкциялардың өзі соғысты тоқтатуға жеткіліксіз. Санкциялар жалғыз өзі бұл соғысты тоқтата алмайды.

Соғыс Ресей әскери тұрғыдан жеңіліске ұшыраған жағдайда ғана аяқталады, яғни оның қарулы күштері толық күйреген кезде. Шын мәнінде, Ресей қазірдің өзінде елеулі әскери жеңіліске ұшырады деуге болады. Өйткені ұзақ уақыт бойы «әлемдегі екінші армия» саналған Ресей қарулы күштерінің соғыс барысында өздері айтқандай мықты емес екені анықталды.

Сонымен бірге біз, украиндар, одақтастарымызбен бірге соғыстың ұзаққа созылуы мүмкін екеніне де дайын болуымыз керек. Біз мұны қаламаймыз. Бірақ егер осындай сценарий орын алса, оған төтеп беретіндей мықты болуымыз қажет.

УКРАИНАНЫҢ ТАҒДЫРЫ ӨЗГЕНІҢ ҚОЛЫНДА ЕМЕС

Соғыстан кейін Украина қандай мемлекет болады? Еуропалық одақ пен НАТО құрамындағы еуропалық ел ме, әлде өз қауіпсіздік формуласын іздеуге мәжбүр болатын мемлекет пе? Оның болашағы Ресейде билікте кім отырғанына байланысты ма?

Виктор Майко: Мен Украинаның тағдыры біреудің қолында дегенге келіспеймін де, сенбеймін де. Мен Украинаның болашағы украин халқының өз қолында дегенге иланамын. Бұл – талқыланбайтын мәселе. Біздің мақсатымыз айқын және оны қоғам толық қолдайды. Біз Еуропалық одаққа мүше болып, оның толыққанды әрі тең құқылы мүшесіне айналғымыз келеді.

Мүшелікке жету жолында біз бірқатар рәсімдерден өтіп, бюрократиялық кезеңдерді еңсеріп, ел ішіндегі қажетті реформаларды аяқтауымыз керек. Бұл реформалар біздің қоғамымызды, экономикамызды және саяси жүйемізді нығайтады. Бұл – шын мәнінде бір-бірімізге қарай жасалған қадам.

Біз Еуропалық одақтан Украина қазірдің өзінде алып отырған мүмкіндіктерді, артықшылықтарды және қолдауды жоғары бағалаймыз.

ТЕРРИТОРИЯ МӘСЕЛЕСІ

Бүгінгі жағдайда Украина барлық басып алынған аумақтарын қайтара алады деп күту қаншалықты шынайы? 

Виктор Майко: Ең алдымен, бір нәрсені мойындау керек. Белгілі бір уақыт ішінде Украина өз территориясының бір бөлігін толық бақылай алмауы мүмкін. Бұл аумақтар уақытша оккупацияланған, бірақ ерте ме, кеш пе олар қайтадан Украина құрамына оралады.

Біз үшін басты жол – дипломатиялық жол. Біз бұл жерлерді бейбіт тәсілмен қайтарғымыз келеді, яғни келіссөздер арқылы, халықаралық құралдар арқылы, саяси және құқықтық қысым арқылы.

Егер тек дипломатия жеткіліксіз болса, басқа да құралдар қолданылуы мүмкін. Бірақ бәрібір біз оларды қайтарамыз.

БОЛАШАҚ ҰРПАҚ ҮШІН БЕЙБІТШІЛІК ҚАЖЕТ

Украина соғысты тоқтату үшін қандай келісімдерге дайын?

Виктор Майко: Украина басшылығы соғысты бейбіт жолмен реттеуге күш салып жатыр. Біз бұл соғысты келіссөз арқылы тоқтатуға болады деп сенеміз.

Кез келген келісімнің басты шарты – әділ әрі ұзақ мерзімді бейбітшілік. Бізге бір айға, үш айға немесе тіпті бір жылға ғана жететін бейбітшілік қажет емес. Бізге мәңгілік бейбітшілік керек. Украин қоғамы мен болашақ ұрпақ Ресей немесе басқа бір тараптан келетін кез келген жаңа агрессиядан, дұшпандық әрекеттерден қорғалған болуы тиіс.

Ол үшін нақты әрі ақылға қонымды шарттар қажет. Украина белгілі бір келісімдерге келуге дайын, бұл туралы Украина президенті бірнеше рет мәлімдеді.

Бірақ Украина ешқашан аттап өтпейтін шекаралар бар. Біз капитуляция жасамаймыз және Ресейдің барлық талабын қабылдамаймыз.

ҚАУІПСІЗДІКТІҢ НЕГІЗГІ КЕПІЛДІКТЕРІ

Украинаға қарсы жаңа агрессияның алдын алатын нақты қауіпсіздік кепілдіктері қандай болуы мүмкін?

Виктор Майко: Болашақ қауіпсіздік кепілдіктерінің маңызды бөлігі ретінде Украина территориясында еуропалық, америкалық немесе басқа халықаралық бітімгерлік күштердің болуы қарастырылуы мүмкін.

Біз Украина аумағында жақтас әрі одақтас елдердің бітімгерлік күштерін орналастыруға мүмкіндік беретін қауіпсіздік жүйесін қабылдауға дайынбыз.

Алешка Симкич: Біріншіден, Еуропалық одақ Украина тұрақты әрі ұзақ мерзімді бейбітшілікке қол жеткізуі үшін оның жанында болады. Екіншіден, біз Украинаны соғыстан кейін қалпына келтіруде де атсалысамыз. Бұл тек қираған инфрақұрылымды қалпына келтіру ғана емес, «әлеуметтік қалпына келтіру» деп аталатын тұтас маңызды процесс. Өйткені адамдар өте ауыр сынақтарды бастан өткерді. Үшіншіден, мәселе тек Украинаның Еуропалық одақтан не алатынында ғана емес. Еуроодақтың өзі де Украинадан және басқа кандидат елдерден көп нәрсе алады, соның ішінде қосымша тұрақтылық пен қауіпсіздік.

ТОҚАЕВТЫҢ РӨЛІ ТУРАЛЫ

БҰҰ-да болашақ бас хатшының кандидатурасы талқыланып жатыр. Сарапшылар арасында теориялық тұрғыдан Қазақстан президентінің кандидатурасы да қарастырылуы мүмкін деген пікірлер айтылуда. Бұл қаншалықты шынайы?

Алешка Симкич: Білесіз бе, мен БҰҰ құрылымдарында жұмыс істегенмін. Бұрын географиялық теңгерім қағидасы болған. Қазір келесі бас хатшы Латын Америкасынан болуы керек деген пікірлер айтылып жүр. Сонымен қатар БҰҰ тарихында әлі бірде-бір әйел бас хатшы болмағандықтан, енді әйел кандидатурасын қарастыру керек деген ұсыныстар да бар.

Менің білуімше, президент Тоқаев бір сұхбатында өзін кандидат ретінде қарастырмайтынын айтқан. Бірақ бұл оның кандидатурасы мүлде мүмкін емес дегенді білдірмейді. Ол – дипломат, тәжірибелі саясаткер, қазіргі президент. Ал БҰҰ бас хатшысы қызметіне әдетте дәл осындай деңгейдегі тұлғалар – бұрынғы президенттер, үкімет басшылары, ірі мемлекет қайраткерлері келеді.

Сондықтан мұндай жорамал жоқ емес, бар. Қазір БҰҰ күрделі кезеңді бастан өткеріп жатыр және оған қолдау қажет. Еуропалық одақтың қалауы – ұйымның бұрынғы беделі мен маңызын қайтара алатын мықты бас хатшының болуы.

Виктор Майко: Жеке пікірімді айтсам, Біріккен Ұлттар Ұйымына жаңа серпін, жаңа тыныс пен жаңару қажет деп ойлаймын. Соңғы жылдары ұйым өте күрделі сын-қатерлерге тап болды.

Егер гипотетикалық тұрғыдан айтсақ, Қасым-Жомарт Тоқаев сияқты адамның БҰҰ-ны нығайтуға атсалысуына мен қарсы болмас едім.

Ол – өте білімді, тәжірибелі дипломат, халықаралық байланыстары кең, сенімді әрі білікті саясаткер ретінде танылған тұлға. Мұндай адам ұйымның беделін де, тиімділігін де күшейте алар еді.

Тағы да атап өтейін: бұл – менің жеке пікірім, Украина елшісінің ресми ұстанымы емес.

ДИПЛОМАТ КӨПІР БОЛА БІЛУІ КЕРЕК

Қазір мәселелерді шешу дипломаттардың қолына өтетін кезең келген сияқты. Сіздіңше, дипломаттың басты қасиеттері қандай болуы тиіс?

Алешка Симкич: Дипломатта міндетті түрде әдеп болуы керек. Ол өз пікірін қарсы тарапты ренжітпейтіндей жеткізе білуі тиіс. Әрине, мықты коммуникациялық қабілет те қажет. Сұхбаттарда немесе көпшілік алдында өз еліңнің немесе ұйымыңның ұстанымын анық әрі түсінікті жеткізе білу маңызды. Сонымен қатар қызмет етіп отырған елге деген құрмет сақталуы керек.

Үшіншіден, дипломат өз мемлекетіне қызмет етіп отырған елдегі жағдайды шынайы түсіндіре алуы тиіс. Мысалы, Қазақстан неге кейде Украина мәселесінде біз қалағандай әрекет ете алмайтынын түсіндіруі керек.

Тағы бір ойымды айтайын. Мен қазір әлемді дипломатия арналары басқарып отыр деп айта алмаймын. Шынын айтсам, солай болғанын қалар едім. Әлем қайтадан сондай кезеңге оралса деп тілеймін.

Виктор Майко: Иә, мен де қазіргі және болашақтағы әлемді әскери адамдар емес, дипломаттар басқарғанын қалар едім. Егер әлемді күш емес, дипломатия басқарса, ол әлдеқайда қауіпсіз болар еді.

Дипломаттың қасиеттеріне келсек, әр адам өз құндылықтарының алдында жауапты болуы керек, яғни өзінің алдында, өз елі, отбасы, достары және тарих алдында. Дипломатиялық адалдық дәл осы негізге сүйенеді.

Сонымен қатар дипломат бұзушы емес, жасаушы болуы тиіс, яғни көпір сала білуі керек. Дипломат адамдарды біріктіруі қажет.

Тағы бір маңызды нәрсе: күнделікті жұмыста дипломат белгілі бір мағынада қызмет етіп отырған елге ғашық болуы керек. Ол елдің халқын, тарихын, мәдениетін құрметтеп, жақсы көруі тиіс. Ортақ құндылықтарды іздеп, өзара түсіністікке ұмтылуы қажет.

Ulysmedia.kz Украинаға бейбітшілік тілейді. Біз қазір әлемдегі көптеген ережелер өзгеріп, бұрынғы тәртіптер жұмыс істемей жатқан күрделі кезеңде өмір сүріп отырғанымызды түсінеміз. Сондықтан қақтығыстардың алдын алатын жалғыз жол – ашық диалог. Сол себепті біз айналамызда болып жатқан жағдайлар туралы ашық әрі әділ сөйлесуді ұсынамыз.

Біздің ақпараттық алаң баршаға ашық. Біз әртүрлі елдердің өкілдерімен кездесіп, ең күрделі мәселелерді талқылауға және түрлі көзқарастарды тыңдауға дайынбыз.

Сұқбаттың толық нұсқасын Ulysmedia YouTube арнасынан көре аласыз.