×
468.45
489.06
7.66
#қаңтар қақтығысы #Ресей-Украина соғысы #әкімге үш сұрақ #лот ашар #кибербуллинг #жаңа облыстар #коронавирус #hi-tech
468.45
489.06
7.66

Ресей қысымы, газ бағасы, Жаңаөзен және АЭС жайлы – Болат Ақшолақовпен эксклюзив сұхбат

12.05.2022, 09:18

Болат Ақшолақовтың Энергетика министрі болып тағайындалғанына тура 4 ай болды. Әлбетте, аз уақыт ішінде оның еңбегіне баға беру артық болар. Дегенмен лауазымына келе сала мұнай мен газ саласындағы өзекті проблемалар жас министрді біршама сынап та үлгерді. Ulysmedia.kz сұхбатында біз министрден Жаңаөзенде бейбіт митингпен басталып соңы Қаңтар оқиғасына ұласқан газ бағасының қайта қымбаттау ықтималдығы, дизель отынының тапшылығын талқыладық. Қазақстанда АЭС салуға неліктен Ресейге басымдық берілгені, басқа қандай мемлекеттермен келіссөздер жүретіні туралы біліп көруге тырыстық. Мұнай-газ саласында басшылық қызметтерді иеленген ықпалды адамдардың туыстары, халықтық IPO, Каспий құбыр консорциумындағы апатқа байланысты да сауал қойдық. Ел көкейіндегі ең өзекті мәселелер туралы министр не дейді?

– Болат Оралұлы, Газ-50 деп басталған ереуілден кейін елде көп өзгеріс болды. Сіздің алдыңызда министр болған Мағзұм Мырзағалиев газ бағасы ондай болмауы керек деген. Одан кейін газ бағасы түсті. Дәл қазір газдың әділетті бағасы қандай болуы керек? Бәрібір көтерілгелі жатқан секілді ғой...

– Әрине, қазір энергетика саласына тек мұнай мен газ кірмейді. Электр қуаты саласы, жылу энергетикасы, уран саласы да енеді. Жер қойнауын пайдалану саласы да бар. Әлбетте, ең біріншіден, газ мәселесінің маңызы өте зор. Ол әлеуметтік жағдайымызға да әсер етеді. Газ бағасына өте мұқият болу керек. Осы саланы дамыту үшін баға өте төмен болса, саланы дамытуға мүлде мүмкіндік болмайды. Басқаша айтқанда, әр саланы дамыту үшін қаражат керек. Ол қаражат тұтынушылардан немесе несие ретінде келуі мүмкін. Қалай болса да, тарифке тіреліп тұрады. Сол себепті әрине, нарық құрамыз деп жүрміз, бірақ сонда да біздіңше газ бағасы халыққа ешқандай әсер етпеуі керек.

Өткен 4 айдан бері біршама сарапшылармен, салада жұмыс істейтін азаматтармен ақылдасып жүрміз. Бағыттарды бекіттік. Қай саланы дамытамыз деп. Бірақ халықтың жағдайы ең маңызды мәселенің бірі. Біз газ бағасы мен келешектің саясатын ойлағанда әрине, бұл мәселеге өте мұқият қараймыз. Халықтың жағдайынан бастап ойлаймыз.

– Сіз қазір халықтың жағдайы қандай екенін білесіз ғой?

– Иә.

– Халықтың ахуалына қалай баға бересіз?

– Әрине, халықтың жағдайын жақсарту үшін экономика дамуы керек. Ақша бергенше біз жаңа өндіріс түрлерін дамытуымыз керек. Мысалы, мұнай-газ саласына келер болсақ, тек мұнай өндіру ғана емес, мұнай өңдеу, мұнай химия бағыттарын дамыту. Басқаша айтқанда жұмыс орындарымен жабдықтау керек. Осындай жағдайда ғана халықтың жағдайы жақсарады деп ойлаймыз. Бұл – өте ең маңызды мәселе деп айтуға болады.

– 30 жылдың ішінде Атырау, Павлодарда және Шымкент мұнай-өңдеу зауыттарын салып, Қазақстан Даму банкінен қаншама қаражат алып, зауыттардың бәрін жаңғырттық. Ол зауыттардың басшыларының кейбірі қазір өзіңіз білетіндей тұтқында отыр. Барлығы таза болмаған екен. Әрине, құқық қорғау органдары олардың әрекеттеріне баға бере жатар. Жалпы сіз қалай ойлайсыз? Бұл салада бізде қандай қателіктер болды?

– Сіздің қойып жатқан сұрағыңыз, ең біріншіден адамдарды, басшыларды айтасыз. Мүмкін, бар болар, жоқ болар. Құқықсыз адамды кінәлауға болмайды ғой. Құзыретті органдар жұмыс барысында оның ақ-қарасын анықтайтын шығар. Бірақ қателіктерді айтып отырсыз, мен бірақ сала туралы айтқым келеді.

– Иә, біз де саладағы қателіктерді білсек деп едік...

– 2011-2012 жылды еске алайық. Сол кезде біз дефицит болды. Ол тұста Үкімет пен Қазмұнайгаз келісімге келді. Осы сіз атаған зауыттарды жаңартып, сапасын көтеріп, тереңдігін көбейту көзделді. Бұл жұмыс біраз уақыт алды. 3-4 жылда ол жұмыстар аяқталды. Қазір біз бүкіл жанар-жағармаймен, АИ-92 бензинімен және дизель отынымен сұранысты жабдықтап жатырмыз. 10 жыл бұрын осы қажеттіліктің 1,5 млн тоннасына дейін Ресей Федерациясынан алып келетінбіз. Әрине, өндіріс кеңейтілді. Бірақ біз мұнай-химияны дамытуда кешігіп қалдық. Өкінішке қарай. Полипропилен зауытын шүкір биыл іске қосайық деп жатырмыз. Бірақ басқа жұмыстар бағытында әлі де уақыт керек. Сол саланы сәл ертерек бастағанда... Бірақ мұның да себебі бар. Ең алдымен, 2008 жылы ең алғаш мұнай-химияны дамыту бағдарламасын бекіткен кезде әлемде экономикалық дағдарыс болды. Соған байланысты қаражат арттыруға мүмкіндік болған жоқ. Сол себепті ол жұмыстар сәл тоқтаған. Бір-екі жылдан кейін бастамақ болғанда тағы да дағдарыс болды. Былайша айтқанда, оған да уақыт керек. Бірақ Полипропилен зауытын биыл іске қосамыз. Жұмыстардың бәрі бітті. Енді тарихқа қарамай, алдағы жұмыстарды жылдамдатып, біз осы бағытты терең ойланып, сол жұмыспен айналысып жүрміз.

– Мұны айтып отырғаным, президент Қасым-Жомарт Тоқаев «Жаңа Қазақстан» концепциясын құрып, әділетті Қазақстан құрылатынын мәлімдеді. Ол үшін біз бәрібір өткендегі қателіктерді мойындауымыз керек секілді. Әрине, біреуді кінәлау немесе көзін шұқу емес, осындай қателіктер болды. Бірнеше министрге де осы сөзімді айттым. Бар нәрсені бар деп, жоқты жоқ деуіміз керек секілді. Халыққа газдың бағасы болсын, уран немесе басқа мәселелер бойынша уақтылы ақпарат беріп, халықпен санасуға үкімет қауқарлы болғаны абзал.

Тағы да бір мәселе: атом электр стансасын салу. АЭС салу керектігін президент айтты. Алайда АЭС салу деген бір-екі жылдың ішінде асығыс-үсігіс жасалатын шаруа емес қой. Мысалы Келімбетов барып, Ресейге барып, Росатоммен саламыз деп, шу шығарды. Ал қазір бұл бағытта жұмыс қалай жүріп жатыр? Өз көзқарасыңыз бар шығар, бәлкім…

– Тарих жайлы айтып жатырмыз ғой. Тарихты ұмытпай, келешекте қателікке жол бермеу керектігі ел ішінде көп айтылады. Ол философия. Жеке өмірдің немесе саланың да дамуы осы жолмен жүруі керек.

Атом стансасы мәселесінің де тарихы бар. Өзіңіз білесіз, кезінде Совет одағы кезінен бастасақ, Ақтауда бізде бір станса болды. Ол да жабылды. Бірақ біз қазіргі уақытта энергетика саласын қалай дамытамыз деп, қай жолмен барамыз деп, терең ойда жүрміз. Уран өндірісі жағынан біз әлемде бірінші орындамыз қазір. Екіншіден, мұнайды шикізат ретінде сата бермей, оны терең өңдеп, дайын тауарларды сатқымыз келеді. Халықтың да сұранысы сол. Уран да шикізат. Ол энергетика саласында отын саналады. Енді оны да дамытуға болады. Басқаша айтқанда, станса болмаса, біз оны шикізат ретінде сатып жібереміз. Сата береміз өмір бақи. Оны әрине, біз дамытуымыз керек.

Ал екіншіден, қазір қоршаған ортаны қорғау мәселелері бар. Табиғатқа зиян келтірмей, көмірді пайдалану мөлшерін азайту – бізде ғана емес, әлем бойынша саясат. Экологияны сақтау мәселесі қазір әлемде көп айтылып жатыр. Бүкіл Еуропа мен Америкада қазір көмірге көп көңіл аудармайды. Олар отынның басқа көзін іздеп жүр. Басқаша айтқанда, ол тек табиғи газ және атом энергиясы.

Қазақстан кенге бай. Бірақ біздегі газ өндірісі болашаққа жетпей қалуы мүмкін. Біз оны да есепке алуымыз керек. Сол жағынан ойлағанда атом саласы технологияның дамыған деңгейінде. Әрине, атоммен жұмыс істегенде абай болу керек. Бір стансаның құрылысы туралы шешім қабылданар болса, оған қосымша 10-12 жыл керек. Өйткені өте терең ғылыми жұмыстарды жүргізу керек. Бұл – жан-жақты пысықталатын, экология және геология жағынан қаралатын шаруа. Адамдардың көзқарасымен де санасуымыз керек. Дайындық жұмыстарына бір-екі жылдай уақыт керек.

Оның ішіндегі тағы да маңызды сұрақ – технологияны таңдау. Мысалы дамыған Францияда энергияның 70 пайызы атом энергетикасынан келеді. Бұл дәл осы Батыс Еуропаның ортасында тұрған ел. Сондықтан олар әрине, атом стансаларына өте абай қарайды. Бірақ мүмкіндігі бар. Мұның себебі – технологияны таңдау. Әлем бойынша, ондай көп таңдайтын технологиялар да жоқ. Оның ішінде Ресейдің технологиясы өте дамыған. Францияда да, АҚШ-та да бар. Оңтүстік Корея мен Жапонияда да біраз технология бар. Соңғы уақытта Қытай да дамытып жатыр. Сондықтан біз қазір зерттеу жұмысын жүргізіп жатырмыз. Орналастыратын жерін таңдап, су мәселесін қарастырып жатырмыз. Ауа райы да оған маңызды. Халықтың көзқарасына көңіл аударымыз керек. Қазір бір елдің технологиясын таңдадық деуге болмайды. Біз әр технологияны жан-жақты қарастырып жатырмыз.

– Ал айқындалған қандай да бір мерзімі бар ма?

– Осы жылдың аяғына дейін зерттеу жұмыстарын аяқтаймыз деп отырмыз. Бірақ технология деген биыл, бәлкім келесі жылы да қарастырылады.

– Ал зерттеу жұмыстарын кім жүргізіп жатыр?

– Оны Самұрық-Қазынада бекітілген Қазақстан атом стансалары құрылысы деген мекеме бар. Әрине, біздің министрлік. Ядролық-физикалық институт та бар бізде. Ядролық орталық бар. Бәріміз ой-пікірлерімізді ортаға салып, ортақ шаруаға атсалысып жатырмыз.

– Халықтың көз алдында жемқорлық, ЛРТ оқиғасы, маман тапшылығы бар – бәрі тұр. Сондықтан үрей туғызады. Француз немесе кореялық технологияларды ашық айтып жатырсыз. Есіңізде болса, былтыр Сбер деп шуладық. Неге орыстармен барлық саланы бірге жасауымыз керек деген халықтың бір заңды сұрағы болды. Егер осылай түсіндіріп, айтсақ бәлкім түсіністік болады деп ойлаймын.

Тағы бір сұрақ: Қасым-Жомарт Тоқаев ІРО туралы айтты. Оның ішінде Қазмұнайгаздың да ІРО-сы бар. Жалпы Қазатомөнеркәсіптің де ІРО-сы тез өтіп кетті де, егер халықтың қатысуымен, белсенділігімен қарағанда Қазмұнайгаздың ІРО-сы әділ бола ма?

– Халықтық ІРО дегеніміз өте мүмкін. Қазтрансойл және Кегок компаниялары ол сатыдан өтті ғой. Әрине, Қазмұнайгаз бойынша да осындай халықтың ІРО жасауға болады. Ол да халықтың жағдайын дұрыстауға мүмкіндігі бар. Халықтың ІРО-сы нарық жағдайына қарамай, алтын акция ретінде түсінігі бар. Өте қажетті. Осы сұрағыңызды Самұрық-Қазына қорына қойсаңыз, жөн болады деп ойлаймын. Біз осы министрлік ретінде саланы қарап жатырмыз. Бірақ коммерциялық мәселелер қордың қарауындағы мәселе.

– Бізде көбінесе мұнай саласында белгілі бір адамдардың мүддесі жоғары. Отырған басшылардың көбі ығай мен сығайдың балалары немесе інілері, туысқандары деген пікір бар. Павлодар МӨЗ сайтын қарадым. Шымкенттегі зауытта Тұрысбековтың ұлы отыр. Бұл жерде кадрларды тазалау бола ма?

– Өте, енді, қалай айтайын... Мұқият қарауымыз керек. Әрине, бір тумаласпен бір мекемеде жұмыс істеу әрине, дұрыс емес. Иә, болмаса бір басшы өз жақындарын жұмысқа тартса, ол да дұрыс емес шығар. Бірақ бұл жақта мамандықтың өзіне де қарау керек. Мысалы егер біреудің тумаласы болатын болса, бірақ басқа жағынан өте керемет маман болса, оны неге жұмысқа пайдаланбасқа? Сол жағын да қарау керек. Аты-жөні бойынша ғана баға беруге болмайды. Бірақ егер ол бұйрықпен туысын тартса, ол дұрыс емес. Осындай бағытпен қарастыру керек. Бірақ мұнай мен газ саласында өз жұмысын білетін маман ғана бағаланады.

– Каспий құбыры концорциумындағы мәселе бойынша сұрақ: өзіңіз шығын соншалықты көп емес. Жыл соңына дейін жаба ала аламыз дедіңіз. Осы бағытта біз ресейліктердің қысымына ұшыраған жоқпыз ба?

– Апаттық жағдай болғанда біз ең басында «әрине, біз техникалық апат деп сенеміз» дедік. Мамандарымызды Ресейге жібердік. Олардың техникалық апатқа көзі жетті. Көбі енді оны саясатпен араластырғысы келеді. Мен айтам: жақсы, саясат болатын болса, диверсия болатын болса, тіпті жұмыс істемеу керек еді. Бірақ ол 60 пайызбен жұмыс істеген. Енді қазіргі бір ай ішінде 100 пайызбен іске қосылды. Әрине, бұл техникалық жағдай болған. Қазір дұрыс жұмыс істеп жатыр. Резервтік кемежай жарты жұмысын жүргізуде. Ол да осы айда бітеді.

– Болат мырза, алдағы уақытта жанар-жағармай бағасы өсуі мүмкін бе?

– Бағаның 180 теңге болып бекітілгенін білесіз. Дизель отынын айтып отырсыз. Бұл – ауыл шаруашылығы үшін өте маңызды мәселе. Бірақ енді біз жылда екі рет өте жіті айналысамыз. Ауыл шаруашылығымен айналысатын шаруаларды дизель отынымен жабдықтауды көздейміз. Биыл мысалы біз 400 мың тоннадан астам дизель отынын бөлдік. Проблема бұл бағытта жоқ. Енді күздегі жұмыстарға да дизель отынын жинап жатырмыз. Бекітілген баға жаздың ортасында аяқталады. Бірақ біздің ойымызша, бағаны өсірмей, келесі жартыжылдықта да ұстауға мүмкіндік барын қарастырып жатырмыз.

– Былтырғыдай шу болмай ма? Былтыр күзде дизель бағасы көтерілді ғой.

– Былтыр күздегі жағдай дефицитпен байланысты.

– Яғни биыл дефицит болмайды деп кепілдік бере аласыз ғой?

– Бұның бірнеше себебі бар. Біріншіден, біздің өңдеу зауыттары дизель отынын жеткілікті деңгейде шығарып жатыр. 5 млн тонна! Бұл өте жеткілікті. Егер ауыл шаруашылығы 400 мың тонна көктемде, 400 мың тоннаны күзде алатын болса, ары кетсе 800-850 мың тонна керек. Қалғанын ішкі нарықта пайдаланады. Бірақ Ресеймен, басқа көршілес елдерде дизель бағасы жоғары. Ресей мен Қырғызстанда. Бізде кедендік шекара жоқ. Әрине, бұл бақылауға алынбайды. Кейбір азаматтар біздің арзан отынды алады да, сол жаққа жеткізіп, пайда көріп жүр. Оны тоқтату үшін бақылау комитеті қызметкерлер керек. Екіншіден, баға бірдей болуы тиіс. Бірақ бағаны біз көршілес елдердің деңгейіне көтеріп жатқан жоқпыз. АИ-92 бензинінің өзі біздің елдегі көрші мемлекеттерге қарағанда 100 теңгеге арзан. Қазір мұнай базаларына отынды жинап жатырмыз. Комфорт деңгейі 250 мың тонна болса, қазірге дейін 350 мың тоннадан астам жанармай мен дизель отынын жинадық. Күзде проблема болмасын деген ой.

– Болат мырза, осындай іскке қол жеткізгім келеді деген өз мақсатыңыз бар ма? Өзіңізге өзіңіз бекіткен КРІ бар ма?

– Бар, әрине. Бүкіл энергия жүйесінің сапасын тексеріп, жаңа бағдарлама енгізу. Тұрақтылығын қамтамасыз ету. Екіншіден, мұнай саласында өндірісті тоқтатпау. Көбейту. 2024 жылы қосымша 12 млн тонна өндіреміз деп жоспарлап отырмыз. Яғни 100 млн тоннаға жеткізуді көздейміз. Газ бойынша тұрақты өндірісін қамтамасыз ету. Газ жетпеген аймақтарды жабдықтау. Солтүстік пен шығыс аймақтарды. Ақмола облысы, елорда мен Қарағанды облыстары әлі де газбен жабдықталмаған. Сол мәселе. Мақсатымыз осы.

– Сұхбатыңызға рахмет!