Қазақстан депутаттары тағы да сөз бостандығы тақырыбын көтерді. Әрине, бір қарағанда бұл азаматтарды қорғау үшін, яғни олардың ар-намысы мен қадір-қасиетін, жеке деректерін және цифрлық кеңістіктегі қауіпсіздігін сақтау мақсатында жасалғандай көрінеді. Ал шынтуайтында сөз бостандығына тағы бір сүзгі қосу көзделіп отыр. Ulysmedia.kz мәжілісмендер нақты нені шектеуді ұсынып отырғанын және бұл шектеулер кімдерге бағытталғанын анықтауға тырысты.
«Уайымдамаңыздар» деп, уайымдатып отыр
Депутат Снежанна Имашеваның бастамасы Конституциялық реформа жөніндегі комиссия отырысында айтылды. Сол себепті де қоғам оны әртүрлі қабылдады: біреулер дұрыс десе, енді біреулер қауіпті дейді.
Себебі жеке деректерді қорғау туралы әңгімемен қатар Конституцияға жаңа шектеу енгізу ұсынылды, сөз бостандығы ар-намысқа, қадір-қасиетке, рухани-адамгершілік құндылықтарға және қоғамдық тәртіпке нұқсан келтірмеуі тиіс.
Түсіндірмесі тамаша. Тіпті мінсіз көрінеді. Дәл осындай тұжырымдар ең қауіптісі саналады.
Нақты не ұсынылып отыр?
Түзету Конституцияның 18-бабына қатысты. Оны кеңейтіп, жеке деректерді, соның ішінде цифрлық ортада қорғауды және олардың заңсыз пайдаланылуы мен таралуы үшін жауапкершілікті тікелей бекіту көзделіп отыр. Мұнымен дауласу қиын, себебі цифрлық дәуір заңнамадан әлдеқашан озып кеткен.
Алайда сонымен бірге екінші бөлік те пайда болады, бұл сөз бостандығына қосымша конституциялық шектеу. Енді ол тек өзге адамдардың құқықтарына ғана емес, «қоғамның рухани-адамгершілік құндылықтарына» да нұқсан келтірмеуі тиіс.
Мәселе дәл осы тұста күрделене түседі. Себебі Конституция Facebook-тегі жазба немесе нақты бір заң емес. Бұл – тікелей әрекет ететін негізгі құжат. Онда жазылған кез келген норма ерте ме, кеш пе соттағы дәлелге айналады.
Билік нұсқасы: «Бізді дұрыс түсінбеді»
Мәжіліс депутаты Айдос Сарым бұл бастамада сөз бостандығына қысым жасау мүлде жоқ деп есептейді. Оның айтуынша, журналистер тек өздері естігісі келгенді ғана қабылдаған.
– Бұл цензура туралы емес. Қазақстанда сөз бостандығы, ой еркіндігі, шығармашылық еркіндігі бар және ол нормалар өзгермейді. Әңгіме тек ерекше жағдайлар туралы: сөз бостандығы адам құқығына, өміріне немесе ұлттық қауіпсіздікке әсер еткен кезде. Бұл – халықаралық құқықтың талабы. Біз оны тек Конституцияда нақтылап отырмыз. Ертең баспасөзге қысым басталады деген сөз жоқ, – дейді депутат.
Айдос Сарым Конституцияны қоғамдық келісім әрі тікелей қолданылатын заң деп атайды. Оның айтуынша, егер қағида маңызды болса, ол міндетті түрде негізгі заңда жазылуы тиіс.
Ол реформаторлардың «Миранда ережелері» деп аталатын сүйікті мысалын келтіреді. Оларды полиция нұсқаулығына да енгізуге болар еді, бірақ дәл конституциялық деңгей ғана азаматтарға шынайы қорған бола алады дейді.
Логикасы қарапайым: құқық күшейсе, міндет те соған сай болуы керек.
«Өздеріңіз де түсінесіздер ғой, бұлай болмайды»
Бастамадағы ең даулы ұғым — «рухани-адамгершілік құндылықтар». Бұл түсініктің нақты анықтамасы жоқ деген сынға Айдос Сарым философиялық жауап береді:
– Кез келген қоғамда қалыптасқан келісімдер мен құндылықтар бар. Біз біреудің көзін ойып алуға болмайтынын түсінеміз ғой. Көшеде боқтауға болмайды. Мұның бәрін егжей-тегжейлі жазып шығуға болады, бірақ жалпы алғанда бұл әдепсіз әрі жол берілмейтін әрекет екенін бәріміз білеміз. Әңгіме дәл осы туралы.
Яғни мемлекетке төреші ретінде, қоғамға мораль тасымалдаушы ретінде сенім білдіру.
Алайда мәселе мынада: Конституция «әдемі – әдемі емес» дегенмен өлшенбейді, рұқсат етілген мен тыйым салынғанның нақты шекарасына жауап береді. Негізгі қайшылық та осында туындайды.
Сөз қақпанға айналғанда
Құқық қорғаушы Евгений Жовтис бұл бастамаға эмоциясыз және «әуелден сенім» қағидасынсыз қарайды. Ол үшін сөз бостандығына кез келген шектеу ниет емес, салдар мәселесі.
– Құқықтар мен бостандықтарға қойылатын кез келген шектеу үш сатылы тесттен өтуі тиіс. Біріншіден, ол заңмен белгіленуі керек. Екіншіден, легитимді мақсатты көздеуі тиіс, яғни қауіпсіздік, қоғамдық тәртіп, мораль немесе өзге адамдардың құқығы. Үшіншіден, мемлекет бұл шектеудің демократиялық қоғамда қажетті әрі қауіптенуге бола ма, болмай ма, соны дәлелдеуі міндетті. Онсыз ең жақсы формулировканың өзі мәнін жоғалтады, – дейді заңгер.
Жовтис атап өткендей, Қазақстан Конституциясының өзінде-ақ 39-бапта құқықтарды шектеудің рұқсат етілген негіздері көрсетілген. Ар-намыс пен қадір-қасиетті қорғау азаматтық құқықта бұрыннан бар. Жала жабу да жойылған жоқ, тек қылмыстық кодекстен әкімшілікке ауыстырылды.
– Құқықтық тұрғыдан бұл ұсыныстар бізге жаңалық емес. Барлығы бар. Бірақ анықталмаған «рухани-адамгершілік құндылықтар» деген ұғым қосылады. Ал оны нақты белгілеу мүмкін емес. Демек, еркін түсіндіруге және кісісіне және жағдайға қарап қолдануға жол ашылады, – дейді Жовтис.
«Адамгершілік» өлшемін кім белгілейді?
Бұл – бүкіл мәселенің өзегі. Ар-намысты не үшін қорғау керек деген сұрақ емес, рұқсат етілген шекараны кім анықтайды деген мәселе.
Жовтис авторитарлық режим жағдайында (ол Қазақстанды да осы қатарға жатқызады) мұндай нормалар көбіне адам пайдасына жұмыс істемейді, – деп ашық айтады.
– Анық емес ұғымдар қолданылғанда бірден сұрақ туады: мұны кім түсіндіреді және қалай қолданады? Біздің тәжірибемізді ескерсек, бұл қосымша қысым тетігіне айналады. «Араздықты қоздыру», сараптамалар, қылмыстық істер соның дәлелі. Ниет жақсы көрінгенімен, нәтижесінде еркіндік кеңістігі тарылады, – дейді құқық қорғаушы.
Бұл теория емес, соңғы жылдардың тәжірибесі.
«Журналисті жапқымыз келсе…»
Айдос Сарым бұл қауіптерді асыра айтылған әрі тіпті ыңғайлы уәж деп санайды.
– Егер біз бір журналисті жабуды қаласақ, Конституцияны өзгертіп немесе референдум өткізудің қажеті жоқ. Прокуратура бар, заңдар бар. Бірақ әңгіме бұл туралы емес. Біз алғаш рет азаматтардың цифрлық кеңістіктегі құқықтарын қорғауды ұсынып отырмыз. Мұның несі жаман? – дейді ол.
Ол тіпті журналистердің өзіне сын айтады.
– Егер сіздер шынымен сөз бостандығын қорғаймыз десеңіздер, биліктен де таза болыңыздар. Заңды бұзбаңыздар, шектен аспаңыздар, сонда ешкім тиіспейді.
Бұл – бастаманы қолдаушылардың ең ашық әрі ең қатаң аргументі.
Әңгіме сөзде емес, сенімде
Нәтижесінде бұл дау формулировка туралы да, Конституцияның бір бабы туралы да емес. Бұл – сенім туралы мәселе.
Бір тарап мемлекетке мораль мен рұқсат шекарасын анықтауға болады деп сенеді. Екінші тарап Конституция дәл сол шектен қорғау үшін қажет деп есептейді.
Имашеваның түзетуі қоғамдық келісімнің қаншалықты жетілгенін, биліктің өзін-өзі тежеуге дайын екенін және қоғамның «бұл сіздер туралы емес» деген сөзге шынымен сене ала ма – соны сынайтын тестке айналып отыр.
Тарих көрсеткендей, мұндай сынақтардың қоғамға ауыртпалықсыз өткені некен-саяқ.
