Бэби-бумнан кейінгі дағдарыс: Қазақстанда бала туу деңгейі неге күрт төмендеді

РЕКОРДТАН КЕЙІНГІ ТӨРТ ЖЫЛДЫҚ ҚҰЛДЫРАУ

Бала туу көрсеткіші 2021 жылғы шарықтау шегіне дейін өсе бастаған. Мәселен, 2015 жылы Қазақстанда 398 591 бала дүниеге келсе, 2019 жылы бұл көрсеткіш 401 869-ға, ал 2020 жылы 426 726-ға жетті. 2021 жылы елдегі ең жоғары көрсеткіш тіркеліп, 445 875 бала өмірге келді.

Одан кейін тұрақты төмендеу басталды: елде 2022 жылы – 403 893, 2023 жылы – 388 428, 2024 жылы – 365 923, ал 2025 жылы – 335 005 бала дүниеге келді.

Статистикаға сәйкес, тек соңғы бір жылдың ішінде туған балалар саны шамамен 31 мыңға, яғни 8,4 пайызға азайған.

Егер 2025 жылғы көрсеткішті шарықтау шегі болған 2021 жылмен емес, 2015 жылмен салыстырсақ, құлдырау соншалықты дабыл қағарлықтай емес – шамамен 16 пайыз. Қазіргі төмендеу ішінара 2020–2021 жылдардағы шамадан тыс жоғары көрсеткіштен кейінгі кері шегініс болып отыр.

Демограф Шынар Төлешова бұл кезеңді пандемия кезіндегі baby boom деп түсіндіреді.

– Қазақстанда Тәуелсіздік жылдарындағы туу көрсеткішінің шарықтау шегі 2021 жыл болды. 2020 жыл да туу көрсеткіші өскен жыл ретінде ерекшеленеді. Бұл жылдарды жалпы карантиндік baby boom деп атаймыз. Яғни рекордтық туу дәл осы жылдары болды. Әдетте baby boom бір-екі жылға ғана созылады. Осы кезеңнен кейін көбіне бала туу көрсеткішінің төмендеуі байқалады.

Оның айтуынша, туу көрсеткішінің өсуіне бірден бірнеше жағдай әсер етуі мүмкін. Соның бірі – карантиндік шектеулер болса, екіншісі – отбасыларға көрсетілетін әлеуметтік қолдаудың өзгеруі.

– 2020 жылдың қаңтарында кәмелетке толмаған төрт және одан да көп баласы бар отбасыларға немесе күндізгі бөлімде оқитын, жасы 23-ке дейінгі студенттерге жеке жәрдемақы секілді төлем енгізілді. Сарапшылардың пікірінше, бұл да туу көрсеткішінің өсуіне ықпал етуі мүмкін. Мұның себебін анықтау үшін арнайы социологиялық зерттеу жүргізу керек еді.

Сонымен бірге сарапшы бір нәрсені ескертеді: бір реттік немесе жекелеген төлемдер ғана демографиялық мінез-құлықты ұзақ уақытқа өзгерте алады деп күтудің қажеті жоқ.

– Экономикалық ынталандыру шараларының өзі ұзақ мерзімді шешім бола алмайды. Мұнда халықтың әлеуметтік-мәдени ұстанымдары маңызды рөл атқарады. Бұл – ескеру қажет негізгі факторлардың бірі. Егер балалар отбасы үшін маңызды құндылық ретінде қабылданса, адамдардың бала сүюге деген ынтасы да жоғары болады, сондықтан туу көрсеткіші соншалықты қатты төмендемеуі мүмкін.

ӨҢІРЛЕРДЕГІ ЖАҒДАЙ БІРДЕЙ ЕМЕС

Өңірлер бойынша деректерді салыстырсақ, 2021 жылдан кейінгі төмендеу елдің барлық дерлік аумағын қамтығанын көреміз.

2021–2025 жылдар аралығында салыстырмалы көрсеткіш бойынша бала туу саны Шығыс Қазақстан облысында айтарлықтай азайған – 30,4 пайыз. Қызылорда облысында төмендеу 28,9 пайыз, Ақмола облысында – 28,6 пайыз, Солтүстік Қазақстан облысында – 28,3 пайыз, Батыс Қазақстан облысында – 28,3 пайыз болған.

Абсолюттік көрсеткіш бойынша бала саны ең көп азайған өңір – Түркістан облысы. Мұнда 2021 жылы 65 002 бала дүниеге келсе, 2025 жылы бұл көрсеткіш 47 813-ке түскен. Яғни 17 189 балаға азайған.

Екінші орында Алматы облысы – мұнда туу саны 10 290-ға кеміген. Жамбыл облысында көрсеткіш 8 283-ке, Қызылорда облысында – 6 832-ге, Ақтөбе облысында – 6 117-ге төмендеген.

Ал ірі қалалардағы жағдай біршама тұрақтырақ. Алматыда осы кезеңде туу саны 14,6 пайызға, Астанада 12,6 пайызға азайған. Салыстыру үшін айтар болсақ, Шығыс Қазақстан облысында төмендеу 30 пайыздан асқан.

Демограф болашақта Қазақстандағы туу көрсеткішіне ықпал ететін негізгі процестердің бірі ретінде урбандалу үрдісін атайды.

ҚАЛАНЫҢ АУЫЛДАН АЙЫРМАШЫЛЫҒЫ НЕДЕ?

Туу көрсеткіші бойынша қала мен ауыл арасындағы айырмашылық әлі де айқын аңғарылады. Шынар келтірген дерекке сәйкес, 2025 жылы қаладағы жиынтық туу коэффициенті бір әйелге шаққанда 2,3 баланы құраса, ауылдық жерде бұл көрсеткіш 3,16 болған. Яғни орта есеппен ауыл әйелдері қала әйелдеріне қарағанда әлі де өмірге көп бала әкеледі.

Алайда Қазақстан халқының қалаға ойысу процесі барған сайын күшейіп барады.

– Қазір урбандалу процесі қарқынды жүріп жатыр. Оның аясында адамдар ауылдық жерлерден жаппай ірі қалаларға көшуде. Статистика да 2026 жылы қала халқының үлесі 64,1 пайызға жеткенін көрсетеді. Ал Алматы, Астана, Шымкентті қоса алғандағы үш мегаполистегі халықтың үлесі қазірдің өзінде 25,1 пайызға жетті.

Демографтың айтуынша, адамдармен бірге қалаға ел үшін тосын әдеттер мен көзқарастар да келе бастаған. Олардың қатарында кешірек үйлену, бала сүюді кейінге қалдыру, білім мен мансапқа басымдық беру бар.

– Мұндай үрдістер туу деңгейі айтарлықтай төмен шет мемлекеттерде бұрыннан бар. Оларға ажырасу деңгейінің өсуі, жастардың некеге кеш тұруы және тұңғыш баланың дүниеге келуін кейінге қалдыру жатады. Жастар алдымен білім алып, мансап құрып, материалдық жағдайын жақсартып, қаржылық мәселелерін шешуге ұмтылады. Мұндай үрдістер әсіресе ірі қалаларға тән.

Қазақстан урбандалудың классикалық демографиялық әсерімен бетпе-бет келіп отыр: халық ірі қалаларға неғұрлым көп шоғырланған сайын, мегаполистерге тән мінез-құлық үлгілері де соғұрлым кең таралады.

Шынар мұны географиялық диффузия деп атайды. Яғни жаңа әлеуметтік үрдістер алдымен ең ірі қалаларда пайда болып, кейін біртіндеп басқа аумақтарға таралады.

МӘСЕЛЕ БАЛА СҮЮГЕ ДЕГЕН НИЕТТЕ МЕ, ӘЙЕЛДЕР САНЫНДА МА?

Қазіргі туу көрсеткішінің төмендеуін түсіндіретін тағы бір фактор бар. Ол – бала туу жасындағы әйелдердің саны.

1990 жылдары Қазақстанда туу көрсеткіші күрт төмендеді. 1991 жылы 300 мыңнан астам бала дүниеге келсе, 1999 жылға қарай бұл көрсеткіш шамамен 217 мыңға түсті. Енді сол кезеңде туған балалардың өзі негізгі репродуктивті жасқа жетіп отыр.

– 1999 жыл жалпы туу көрсеткішінің ең қатты төмендеген кезеңі болды. Бар болғаны 217 мың бала дүниеге келді. Бұл бірден болған жоқ, 1991 жылдан бастап біртіндеп төмендеді. Ал 1990 жылдары туған бұл ұрпақ демографиялық ойық деп есептеледі.

Мұнда парадокс бар: келесі буындағы әр әйел бұрынғы әйелдер сияқты шамада бала босанған жағдайда да бала туу саны жалпы алғанда азаюы мүмкін. Себебі репродуктивті жастағы әйелдердің өздері азайып барады.

Сарапшының пікірінше, бұл фактор қазірдің өзінде байқалып отыр. Сонымен қатар әйелдердің отбасылық жағдайы туралы статистиканың жеткіліксіздігі жағдайды дәлірек бағалауға кедергі келтіреді. Мысалы, 25–35 жастағы әйелдердің қанша бөлігі әлі некеге тұрмағаны және бала сүюді кейінге қалдырып жүргені белгісіз.

Соңғы жылдары тұңғыш баласын дүниеге әкелетін әйелдердің жасы да  өскен: 2021 жылы 25,2 жасты құраса, 2025 жылы 25,3 жас болған. Айтарлықтай өзгеріс байқалмағанымен, бұл үрдістің қай бағытқа бет алғанын көрсетеді.

ҚАЗАҚСТАНДЫҚТАР КӨП БАЛА СҮЮДІ ҚАЛАМАЙ МА?

Осы тұста ең алаңдатарлық сұрақ туындайды.

Егер қазіргі төмендеу тек демографиялық ойықпен және baby boom кезеңінің аяқталуымен түсіндірілсе, уақыт өте келе жағдай тұрақтануы мүмкін. Алайда бұған қоса адамдардың бала саны туралы түсінігі де өзгеріп жатса, онда туу көрсеткішінің төмендеуі ұзаққа созылуы ықтимал.

2021 жылғы халық санағы бұл мәселеге белгілі бір деңгейде жауап берді.

Шынардың айтуынша, 15–19 жастағы қыздардың шамамен 27 пайызы бір баланы, шамамен 30–32 пайызы екі баланы жоспарлаған. Ал 20–24 жастағы әйелдердің шамамен 33,5 пайызы бір баланы, ал 28 пайызы екі баланы жоспарлаған.

Яғни осы жас топтарындағы он әйелдің шамамен алтауы бір немесе екі баламен шектелуді қалаған.

– Жалпы алғанда, халық санағы әйелдердің көп балалы болуға емес, аз бала сүюді қалайтынын көрсетіп отыр. Жалпы сауалнама нәтижесіне сүйенсек, осылай топшылауға болады. Біз әйелдердің шамамен 60 пайызы екі баланы қалайтынын көріп отырмыз. Яғни, халық санағы әйелдердің аз балалы болуға бейім екенін көрсетеді.

Бұл енді жай ғана табыс немесе жәрдемақы мәселесі емес. Егер отбасының қалаулы көлемі азайса, мемлекетке жағдайды тек экономикалық ынталандыру арқылы өзгерту әлдеқайда қиын болады.

ТҮРКІСТАН КӨШБАСШЫЛЫҒЫНЫҢ СЫРЫ НЕДЕ?

Түркістан облысы дүниеге келген балалар саны бойынша абсолютті көшбасшы болып қала береді. Алайда дәл осы өңірде төрт жыл ішінде ең үлкен құлдыраулардың бірі тіркелді: 2021 жылғы 65 мыңнан 2025 жылы 47,8 мыңға дейін түскен. Яғни дәстүрлі түрде туу көрсеткіші жоғары өңірдің өзі жалпы үрдістен тыс қалған жоқ.

Алайда салыстырмалы көрсеткіш бойынша солтүстік және шығыс облыстардағы төмендеу әлдеқайда айқын аңғарылады. Мысалы, Солтүстік Қазақстан облысында 2021 жылдан кейін туу саны шамамен 28 пайызға азайса, Шығыс Қазақстан облысында бұл көрсеткіш 30 пайыздан асқан.

Мұнда бірден екі фактор тоғысады: туу деңгейінің төмендігі және халықтың қартаюы. Адамдар мегаполистерге көшіп жатқан өңірлерде балалар саны ғана емес, болашақ жас ата-аналардың ықтимал саны да азайып барады.

ӘРІ ҚАРАЙ НЕ БОЛАДЫ?

Қазіргі көрсеткіштер көңіл қуантпайтынына қарамастан, Шынар алдағы онжылдықтарда туу көрсеткіші күрт құлдырамайтынына сенеді. Оның себебі тағы да алмасып жатқан буындармен байланысты. 1990 жылдардағы демографиялық ойықтан кейін Қазақстанда дүниеге келген балалар саны артты. Енді сол ұрпақ біртіндеп репродуктивті жасқа жетіп келеді.

– 2005 жылдан кейін дүниеге келген көпбалалы буын белсенді репродуктивті жасқа жеткен сайын, бұл жалпы туу деңгейін ұстап тұруға ықпал етеді. Сондықтан алдағы жылдары осы буын өкілдері репродуктивті жаста болған кезде туу көрсеткішінің күрт төмендеуі болмауы ықтимал.

Оның бағалауынша, бұл алдағы онжылдықтарда қазіргі жағдайдың біршама оңалуына мүмкіндік береді.

– Яғни алдағы онжылдықтарда бізде туу көрсеткішінің мұндай күрт төмендеуі күтілмейді. Алайда бұл демографиялық мәселе жойылды дегенді білдірмейді. Қазір Қазақстанда бір уақытта үш түрлі процесс жүріп жатыр. Біріншісі – пандемия кезіндегі baby boom кезеңінің табиғи аяқталуы. Екіншісі – 1990 жылдардағы салыстырмалы түрде аз санды ұрпақтың бала туу жасына жетуі. Үшіншісі – әсіресе қалаларда репродуктивті ұстанымдардың біртіндеп өзгеруі.

Маман дәл осы факторлардың тоғысуы Қазақстандағы келесі демографиялық циклдің қандай болатынын анықтайтынын айтады.

Әзірге статистика бір нәрсені көрсетіп отыр: 2021 жылғы тарихи шарықтау шегінен кейін Қазақстанда туу көрсеткіші тұрақты түрде төмендеп келеді. Ендігі мәселе келесі жылы қанша бала дүниеге келетінде емес. Қазіргі ұрпақ жалпы қанша бала сүйгісі келетіні және бұрынғы туу қарқынын сақтап тұру үшін елде болашақ аналардың саны жеткілікті бола ма деген сұрақ та өзекті.