Жапонияның Нагоя қаласында Қазақстанның көк туы желбіреді. ХХ жазғы Азия ойындарында ел намысын қорғауға 558 спортшымыз дайындалып жатыр. Ұлттық құраманың туын дзюдошы Елдос Сметов пен үстел теннисі командасының өкілі Сарвиноз Миркадирова ұстап шықты.
Осыдан бірнеше жыл бұрын мұндай көріністі армандауға болатын еді. Ел спорты терең дағдарысты бастан өткеріп, бұл мәселе көбіне ашық айтыла бермейтін. Ал бүгінде жұрт әр таң сайын спортшыларымыз тағы қандай сенсация жасайды екен деп елеңдейді. Қазақстан спорты сәтсіздіктерден қалай сабақ алды, өзгерістерге кім әсер етті және құрама биылғы Азия ойындарында кемінде төрт алтын медаль жеңе ала ма? Ulysmedia.kz тілшісі осы сауалдарға жауап іздеді.
2018 жылы Джакарта мен Палембангта өткен Азия ойындары Қазақстанның құрлықтағы жетекші спорт державаларының бірі екенін тағы бір дәлелдеуге тиіс еді. Алайда бұл жарыс керісінше алғашқы дабылға айналды. Өкінішке қарай, оны сол кезде көпшілік елемей қалды.
Қазақстан тарихта алғаш рет медальдар кестесінде үздік бестікке кіре алмай, тоғызыншы орынмен шектелді. Ұлттық құраманың еншісінде 15 алтын, 17 күміс және 44 қола медаль болды.
Сол кездегі мәдениет және спорт министрі Арыстанбек Мұхамедиұлы нәтижеге сылтау іздемеді:
- Шынын айтсақ, бұл біз үшін «суық душ» болды. Өйткені алдыңғы жарыстарға қарағанда алтын медаль көбірек болады деп жоспарлаған едік. Мұнда ешқандай құпия жоқ. Біз боксшыларға, каноэ есушілеріне, грек-рим күресі балуандарына, еркін күрес шеберлері мен әйелдер құрамасына үміт арттық.
Үміт ақтамаған спорт түрлерінің бірі ауыр атлетика болды. Зүлфия Чиншанло, Жазира Жаппарқұл, Ниджат Рахимов пен Денис Уланов кемінде төрт медаль әкелуі мүмкін еді. Алайда 2008 және 2012 жылдардағы допинг дауларына байланысты Қазақстан құрамасы жарысқа жіберілмеді.
Қазақстандық боксшылар да алтынсыз қалды. Дәстүрлі түрде мықты саналатын құрама буын алмасу кезеңін бастан өткеріп жатқан еді. Көптеген тәжірибелі спортшы кәсіпқой боксқа ауысты. Олардың қатарында Данияр Елеусінов, Иван Дычко, Әли Ахмедов, Жанқош Тұраров және Мейірім Нұрсұлтанов бар.
Бұған қоса, Азия ойындарының бағдарламасынан 91 келіге дейінгі, 91 келі және 91 келіден жоғары салмақ дәрежелері алып тасталды. Қазақстан спортшылары дәл осы салмақтарда дәстүрлі түрде мықты болатын. Соның салдарынан Василий Левит пен Антон Пинчук секілді боксшылар жарыстан тыс қалды.
Мұхамедиұлы тағы бір жүйелі мәселеге назар аударған. Қазақстан тарихында Халықаралық Олимпиада комитетінің атқарушы комитетінде еліміздің бірде-бір өкілі болмаған.
- Бұған бұрын мән бермедік. Ал шешім қабылдайтын ортада отырғандар жағдайды өз мүддесіне қарай бағыттауға тырысады. Бұл - біздің кемшілігіміз. Азия ойындарында атқарушы комитет құрамына кіруге табанды түрде ұмтылмадық, - деген еді министр.
Сол кезде көптеген спорт сарапшысы мұны бір реттік сәтсіздік деп қабылдады. Алайда кейінгі оқиғалардан Қазақстан спортындағы күрделі түйткіл дәл 2018 жылы айқындала бастағанын аңғардық. Ал елеулі өзгерістер жасалмаса, бұл мәселе бүкіл жүйені әлсірететін дағдарысқа айналуы мүмкін еді.
Төрт жыл өтті. Қателіктер сараланып, тиісті қорытынды жасалғандай көрінді. Алайда Ханчжоу-2022 Қазақстан спорты үшін одан да ауыр соққы болды.
Қазақстан 10 алтын медальмен жалпы есепте 11-орын алды. Бұл - елдің жазғы Азия ойындарына қатысу тарихындағы ең төмен көрсеткіш.
Салыстырсақ, 1994 жылы Хиросимада қазақстандық спортшылар 25 алтын, 2006 жылы Дохада 23 алтын, ал 2014 жылы Инчхонда 28 алтын медаль жеңіп алған.
Он алтын медаль. Он бірінші орын.
Бір кездері Азиядағы үздік төрттіктің қатарында болған Қазақстан алғашқы ондықтан да тыс қалды. Ал көршілес Өзбекстан бесінші орынға тұрақтады.
Бұл жекелеген сәтсіздіктерден әлдеқайда ауқымды мәселе еді. Нәтижені тек төрешілердің қателігімен түсіндіру мүмкін емес болатын.
Президент Қасым-Жомарт Тоқаев спортшылардың нәтижесін «аса жоғары емес» деп бағалап, жіберілген қателіктерге жан-жақты талдау жасап, нақты қорытынды шығаруды тапсырды.
Жауап бірден табылған жоқ. Алайда кейін қолға алынған өзгерістер жүйелі сипат алды.
2024 жылғы қыркүйекте туризм және спорт министрі қызметіне Семейдің тумасы, еңбек жолын жаттықтырушы-оқытушы болып бастаған Ербол Мырзабосынов тағайындалды. Ол спорт саласын басқару тәсілін түбегейлі өзгертуге бағытталған кешенді реформаларды бастады.
Басты жаңалықтардың бірі - спортты басқарудың тік жүйесін қалыптастыру болды.
Саладағы ахуал жан-жақты сараланғаннан кейін бірқатар өңірде спорт басқармаларының басшылары ауыстырылды, жұмыстың нақты тиімділік көрсеткіштері белгіленді. Сондай-ақ, спортшылар мен жаттықтырушыларға төленетін сыйақылар бірыңғай тәртіпке келтірілді.
Бұдан бөлек, басым спорт түрлерін іріктеу талаптары айқындалып, бюджет қаражатын тиімді жұмсауға және кәсіпқой клубтарды қаржыландыруды шектеуге бағытталған «Дене шынықтыру және спорт туралы» заңның жаңа редакциясы қабылданды.
- Бұлай жалғаса беруі мүмкін емес еді, - деді министр спортшылар тарапынан айтылған сынға жауап бере отырып.
- Федерациялар үшін дұрыс KPI белгіленді. Оның ішінде өңірлердегі жұмыс, балалар спорты және басқа да бағыттар бар. Бүгін спорт бұқаралық сипат алып, ең алдымен балалар спортына қызмет етуі керек. Біз жастарымызға, балаларға қаржы салып, ертең бәсекеге қабілетті мықты буын тәрбиелеуге тиіспіз.
Президент Тоқаев министрдің есебін тыңдағаннан кейін спортты тік басқару жүйесін одан әрі енгізу, футбол клубтарын жекешелендіруді жеделдету және заңнаманы жетілдіру жөнінде бірқатар міндет жүктеді.
Ел спортының бүгінгі нәтижелеріне жекелеген жарқын жеңістерден гөрі дәл осы басқару жүйесіндегі өзгерістер негіз қалады.
Ұзақ жылдардан кейін алғаш рет қаржыландыру жүйесі реттеліп, нақты басымдықтар айқындалды және балалар спортынан ұлттық құрамаға дейінгі жауапкершілік жүйесі қалыптасты.
Қазақстан Азиада-2026-ға мүлде жаңа дайындықпен келіп отыр.
Қазақстандық спортшылар 43 спорт түрінің 35-і бойынша жарысқа қатысады. Ұлттық құраманы даярлау барысында спортшыларды жан-жақты қамтамасыз етуге, жаттықтырушылар құрамын күшейтуге және халықаралық жарыстардағы тәжірибені арттыруға басымдық берілді.
Дайындықты күшейту үшін 13 спорт түрі бойынша 11 елден 24 шетелдік жаттықтырушы-консультант тартылды.
Жыл басынан бері ұлттық құрамалар 226 оқу-жаттығу жиынын өткізіп, 282 халықаралық жарысқа қатысты.
Туризм және спорт министрлігі медаль жоспарын да белгіледі. Қазақстан құрамасының алдына түрлі дәрежедегі 99 медаль жеңіп алу міндеті қойылған.
Бұл - биік меже. Сонымен қатар, ол кейінгі екі жылда жүргізілген дайындықтың деңгейін көрсетеді.
Семсерлесу. Қазақстанның ерлер арасындағы шпагашылар құрамасы тарихта алғаш рет әлем чемпионы атанды. Сондай-ақ, Азия чемпионатында жеңіске жетті.
Азиада-2026-ға Кирилл Проходов әлем және Азия чемпионы ретінде барады.
Делиде өткен соңғы Азия чемпионатында Жапонияға қарсы финалдық кездесудегі шешуші жекпе-жек 19 жастағы Проходовқа сеніп тапсырылды. Ол екі дүркін Олимпиада чемпионы Коки Канноны айқын басымдықпен жеңді.
Сондықтан ол жекелей сында алтын медальға таласатын спортшылардың бірі саналады.
Бокс. Қазақстан мен Өзбекстан Нагояға жаңартылған құраммен келді. Соның арқасында әр салмақ дәрежесінде тартысты жекпе-жектер күтіледі.
90 келіден жоғары салмақта Айбек Оралбай өзбекстандық аса ауыр салмақтағы Жахонгир Зокировпен бәсекелеседі.
90 келіге дейінгі салмақта Париж Олимпиадасының күміс жүлдегері әрі әлем чемпионы Нұрбек Оралбай мен жас Тұрабек Хабибуллаев арасындағы бәсеке қызық болмақ.
70 келіге дейінгі салмақта 18 жастағы Төрехан Сабырхан Азия ойындарында алғаш рет бақ сынайды. Ол жастар арасында төрт дүркін Азия чемпионы атанған.
Әйелдер боксында Назым Қызайбай 54 келіге дейінгі салмаққа ауысты. Бұл дәрежеде бәсеке өте жоғары болмақ.
Еркін күрес. Ризабек Айтмұхан Қазақстанға ересектер арасындағы еркін күрестен әлем чемпионатының тұңғыш алтынын әкеліп, ел спортының тарихына енді.
Оның жаңа олимпиадалық 97 келіге дейінгі салмаққа бейімделу кезеңі сәтті өтті. Енді Нагояда балуан Азия ойындарында алғаш рет өнер көрсетеді.
Азиаданың алтын медалі - оның қоржынында әзірге жоқ жалғыз ірі атақ.
2025 жылы жастар арасындағы еркін күрестен әлем чемпионатында алтын жеңіп алған Едіге Қасымбек те Азия ойындарында өзін көрсетуге қауқарлы.
Дзюдо. Париж Олимпиадасының чемпионы Елдос Сметов 60 келіге дейінгі салмақта Қазақстан құрамасын бастап шығады.
Сарапшылар оның Аустриядағы соңғы Гран-приде бесінші орын алғанына қарамастан, мол тәжірибесі Азия ойындарында жоғары нәтиже көрсетуге мүмкіндік беретінін айтады.
Ғұсман Қырғызбаев та жақсы бабында. Мамандар оны жүлде үшін күресе алатын спортшылардың қатарына қосады.
Дегенмен сарапшылар Азиададағы бәсеке Азия чемпионатына қарағанда әлдеқайда жоғары болатынын ескертеді. Жапония мен Оңтүстік Корея жарысқа ең мықты құрамдарын әкелмек.
Ал күреске қатысты Қазақстанның грек-рим, еркін және әйелдер күресі федерациясының президенті Дәулет Тұрлыханов кейінгі жылдары Азиядағы бәсекенің айтарлықтай күшейгенін атап өтті.
- Шынайы бағалайтын болсақ, 2026 жылғы Азия ойындарында күрестің үш түрінен бір алтын медаль жеңіп алсақ, бұл елеулі жетістік болар еді, - дейді Тұрлыханов.
Болашаққа үмітпен қараймыз, бірақ жағдайды асыра бағалауға болмайды.
2018 және 2022 жылдардағы сәтсіздіктер бір нәрсені анық көрсетті: жүйелі жұмыссыз, балалар спортына салынатын инвестициясыз және сауатты басқару тетігінсіз қанша жерден дарынды спортшы болса да, тұрақты жеңіске жету қиын.
Қазақстан спорты Джакартадағы «суық душтан» 99 медальдық жоспарға дейінгі жолдан өтті.
Енді кезекті Азия ойындарының қарсаңында спортшыларымыздың бұдан да жоғары нәтижеге қауқарлы екенін білеміз.
Қалғаны - сол мүмкіндікті татамиде, семсерлесу жолында, рингте және боз кілемде дәлелдеу.
Біз өз спортшыларымыздан жақсы нәтиже күтеміз, оларға сенеміз және жанкүйер боламыз.
