Арзан технологиялармен халықтың басын қатырмау керек – Нұрғазы Әнуарбеков

КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ СОТ МӘЛІМДЕМЕСІНІҢ МӘНІ

– Қоғамда Конституциялық соттың мәлімдемесі қызу талқыланып жатыр. Қазіргі президенттің мерзімі «нөлденіп», қайта сайлауға түсуі мүмкін деген әңгімелер де айтылуда. Осы мәселенің құқықтық жағын түсіндіріп берсеңіз.

– Кешегі Констициялық соттың мәлімдемесіне негіз болған №89 қаулының қабылдануына президенттің жүгінуі себеп болған. Конституцияның белгілі бір нормаларын, әсіресе, бір реттік мерзімге тағайындалатын немесе сайланатын лауазымды тұлғалардың 1 шілдеден бастап, яғни Конституция күшіне енгеннен кейін әрекет етуі қалай болады, олар қайтадан тағайындала ма деген сұрақтар қойылды. Әрине, Конституциялық сот егжей-тегжейлі қарап, өз жауабын берді. Бұл ретте айта кететін маңызды жайт, Қазақстанда Конституцияға түсіндірме бере алатын жалғыз орган – Конституциялық сот. Конституциялық соттың кешегі қабылдаған нормативтік қаулысы – біздің нормативтік жүйеміздің ажырамас бөлігі. Оны орындауға міндеттіміз. Президент те орындауға міндетті.

Президенттің сотқа жүгінуіне келетін болсақ, елімізде ауқымды реформа жүргізілді, жаңа Конституция қабылдадық. Мұндай кезде әлгіндей мәселелер Ата Заңның өзінде тікелей жазылмағандықтан, түрлі спекуляцияларға жол бермеу үшін қоғамға түсіндіріліп жатыр. Конституциялық сот өз шешімін шығарды. Бұрынғы 1995 жылғы Конституция бойынша тағайындалған немесе сайланған тұлғалар, оның ішінде президентіміз де бар, оларға қатысты бір реттен артық сайлана алмайды деген шектеулер қолданылмайды.  Бұл біздің Қазақстанда ғана болып жатқан жағдай емес. Өзбекстан мен Қырғызстанда, Ресейде де, Еуропа елдерінде де реформа жүргізілді.

– Өзбекстанда билік басындағылар өз өкілеттік мерзімін создырып алды емес пе? Конституциялық реформаларды автократиялық билікті нығайту құралына айналдыруға жол берілмеуі керек қой.

– Дұрыс айтасыз. Президент Конституциялық сотқа жүгіну арқылы бұл мәселенің нүктесін қойды. Ол кісі қайта сайланам деген жоқ, тек Конституция бойынша құқығы бар екенін ғана көрсетті. Есіңізде болса, жаңа Конституция жобасын талқылаған кезде осы сұрақты сіз маған қойғансыз. Сол кезде мен халықаралық тәжірибеде президенттің өкілеттік мерзімін нөлге теңестіруге болатынын, бірақ оның сайлауға түсетін-түспейтінін уақыт көрсететінін айтқанмын. Айтқаным дәл келді. Конституциялық сот өз қаулысын қабылдады. Енді жаңағы айтқан тұлғалар келесі мерзімге тағайындала немесе сайлана алады. Бірақ президенттің сайлауға түсетін-түспейтіні белгісіз. Қазіргі мерзімінің аяқталуына әлі 3 жыл бар. Яғни, 2029 жылға дейін өз лауазымында отырады.

ТОҚАЕВ САЙЛАУҒА ҚАЙТА ТҮСЕ МЕ?

– 2029 жылы жаңа Конституция бойынша мерзімім «нөлденген» деп қайта сайлауға түсе ала ма?

– Түсуге құқығы бар. Бірақ алдын ала байбалам салудың қажеті жоқ. Бәрін уақыт көрсетеді. Қандай өзгерістер болатынын, геосаясатта қандай мәселелер туындайтынын, ішкі саясат, ішкі экономикамыздың жағдайы қалай боларын білмейміз. Түрлі жағдайлар болып кетуі мүмкін. Біздің президентіміз – дана адам. Бәрін ескеріп, егжей-тегжейлі салмақтайды. Егер сайлауға түсем деп шешсе, оған жоқ деп айта алмаймыз. Ол – конституциялық құқығы. Конституция қабылданды, 1 шілдеден бастап күшіне енді. Осы қоғамда өмір сүріп жатқандықтан, оған бағынуға тиіспіз.

– Десе де, Қазақстан халқы енді 20-30 жылдап билікте отыратын президентті көтере қоймайтын секілді. Қанша жерден дана басшы келсе де, президенттер уақтылы орын босатуы тиіс емес пе?

–  Өте дұрыс. Бұл біздің қоғамдағы психологиялық фактор. Кеңес Одағының шекпенінен шықтық қой. Қазіргі ел ағаларының көбі Брежнев заманын, одан кейін 30 жыл билікте отырған бірінші президентімізді көрді. Содан кейін мемлекет басшылары билікке жармасып отырып алады деген қорқыныш пайда болған сияқты. Бірақ Тоқаев бұл реформаларды билікке жармасу үшін жасап жатыр деп ойламаймын. Тоқаев халықтың перзенті ретінде өзімнен кейін қандай мемлекет қалдырам, елді кім басқарады дегенді ойлайды.

– Сондықтан да бізде вице-президент институты енгізілген сияқты.

– Вице-президент институты бізде билік вакуумы, спекуляция болмасын, қандай да бір жағдай болып қалса, билік тоқырамасын деген мақсатта енгізіліп жатыр. Мәселен, АҚШ-та әр мемлекеттік институт өз деңгейінде мықты, әркім өз функциясын, заң бойынша қалай әрекет ету керегін біледі. Президент болмай қалса, вице-президент, Конгресс не істейтіні егжей-тегжейлі жазылған. Олар соны бұлжытпай орындайды. Біздің президент сондай мемлекет қалыптастырғысы келеді.

– Біздің қоғам оған дайын ба?

– Дайындап жатырмыз ғой. Менің ойымша, бұл Конституция орта буыннан асқан адамдарға арналмаған. Тоқаевтың месседжі орта буынға, одан кейінгілерге бағытталған. Олар тез бейімделеді, болып жатқан процестерді түсінеді. Халық саясатқа қызықпаса, қызықтыру керек. Ол біздің міндетіміз. Кітап оқитын, сыни ойлай алатын, сынай алатын ұрпақты өсіру – кез келген басшының міндеті. Сондай ұрпақ қалыптастыра алмасақ, мемлекеттің болашағы туралы айтудың жөні жоқ.

САЙЛАУ НАУҚАНЫНДАҒЫ АРЗАН ТЕХНОЛОГИЯЛАР

– Жастардың назарын саясатқа аудару үшін партиялар әншілерді тарта бастады. Шоу-бизнестің адамдарын саяси партиялардың тізіміне қосу қаншалықты дұрыс?

– Бізде саяси партиялар бір сайлаудан екіншісіне дейін не істейді? Бүгін сайлау болса, келесі бес жылда белсенділігін көрмейміз. Сайлауалды науқан басталғанда ғана «не істейміз?» деп бас қатыра бастайды. Науқанға жастардың назарын аудару үшін әншілерді, блогерлерді тартып, арзан технологияларды қолдану әдетке айналған.

– Неге әлі күнге дейін ескі тәсілдерден әрі аса алмай отырмыз?

– Өйткені партиялар жүйелі түрде жұмыс істемейді. Халық кейбір партиялардың бар екенін де білмейді. Тек сайлау науқаны алдында ғана әншілердің, блогерлердің парақшасынан ести бастайды. Бұл тәсілді мен халықты сыйламау деп есептеймін. Өйткені үлкен саясатқа бара жатқан адам нақты бағдарламамен баруы тиіс. Мысалы, дамыған мемлекеттерде сайлау науқаны қалай жүреді? Популистер онда да бар. Бірақ саясатпен әншілер, блогерлер емес, саясаткерлер айналысады. Бізде неге партияның атынан мықты ғалымдар, білікті дәрігерлер сөйлемейді. Неге халықтың проблемасын солар көтермейді? Өйткені оларда сенім кредиті жоқ. Сенім кредиті әншілерде, блогерлерде бар. Солардың желідегі аудиториясы арқылы назарға іліккісі келеді. Бірақ бұл дұрыс тәсіл емес.

«ӘДІЛЕТТЕН» НЕ КҮТЕМІЗ?

– Саясаттанушылар «Әділет» партиясы Amanat-ты тарату үшін жоспарлы түрде құрылған десті. Қалай ойлайсыз, екі партияны қоспай, дербес партия құру керек пе еді?

–  Біздің кейбір партиялар өзінің электораты кім екенін түсінген жоқ. Халық соңғы жылдары көп реформаны бастан өткерді. Партиялар қандай буын өскенін білмейді. Қазір халықты алдай алмайсың. Өте білімді, көзі ашық азаматтар көп. Интернет дамыған, әлемде не болып жатқанын біледі. Бұрынғы тәсілдермен жұмыс істеуге болмайды. Президент күшті идеялар айтып жатыр. Оның ойында бір-ақ нәрсе: Қазақстанды өзімнен кейін қандай етіп қалдырам және кімге қалдырам деген сұрақ. Айтылған идеялар, бастамалардың барлығын іске асыратын кім? Мемлекеттік органдар. Жүйені дұрыс қалыптастыру керек. Жүйенің ішіне вирус кірген болса, бәрін құртады. Сондықтан президент жүйелі түрде бәрін өзгертіп келе жатыр. Президент әкімшілігінде де ауыс-түйістер болып жатыр.

Amanat-тың «Әділет» партиясына қосылуына келейік. Егер команда өзгеріске дайын болмаса, басқа жүйе енгізу керек деген сөз. Халықты бұрынғыдай сендіре алмайсың. Менің ішкі түйсігім «Әділет» қатарынан нақты шешім қабылдай алатын, қолынан іс келетін адамдарды көреміз деп сенеді.

–   Әншілер, спортшылар мен блогерлерді көре қоймаспыз.

–   Ол «Әділет» партиясының имиджіне сәйкес келмейді.

– Президенттің «ықпалды парламент» концепциясына да сай келмейді ғой.

– Иә. Мен Дәдебай мырзаның жұмыс істеу стилін білем. Ол өте талапшыл, тапсырманы қалай беру керегін түсінеді. Бірақ-рет айтып, орындалуын талап ететін адам. Оған тек қана жұмыс істейтін, нәтиже көрсете алатын адамдар керек. Сондықтан «Әділет» қатарында нақты жұмыс істейтін, нағыз кәсіпқойлар болады деп ойлаймын.

ҚАЗАҚСТАНҒА ҚАЙ ЕЛДІҢ ЖОЛЫ ҮЛГІ?

– Мемлекеттік кеңесші лауазымының қысқарту қажеттілігі неден туды? АҚШ-та мемлекеттік хатшы да, вице-президент те бар емес пе?

–  Бізде президент бәрінен жоғары тұрады. Ал АҚШ-та президент – атқарушы биліктің басшысы. Сондықтан оған мемлекеттік хатшы да, вице-президент те керек. Вице-презиент – президентке бірдеңе болып қалған жағдайда қызметке кірісетін тұлға, ал мемлекеттік хатшы – президент атынан үкіметтің жұмысын реттейтін адам. АҚШ жүйесі солай құрылған. Бұл жүйе 250 жыл бойы америкалықтар үшін өзінің тиімділігін көрсетіп келе жатыр.

–   Ал бізге қай елдің үлгісі сай келеді?

–   Біз 1995 жылғы Ата заңымызды Францияның атақты ғалымдарын шақыртып жазғанбыз. Енді ғана аяқтан тұрып келе жатқан мемлекет үшін сырттан көмек қажет болды. Қазір тәуелсіздігіміздің 35 жылдық тарихы бар. Өзіміздің тәжірибеміз, ғалымдарымыз бар. Өзге мемлекеттердің ең озық тәжірибелерін алып, өзімізге бейімдеуге тырыстық. Әсіресе, адам құқығына қатысты көп нормалар шетел тәжірибесінен енгізілді.

–  Қай мемлекет бірпартиялы, мықты парламент құрып, үкіметке ықпалын жүргізіп отыр?

–   Унитарлы елдер, яғни аумағында автономия жоқ мемлекеттерде бірпалаталы парламент жүйесі құрылған. Өзіміз білетін бауырлас Түркия мемлекеті, Эстония, Латвия, Литва, Украина секілді елдерде бірпалаталы парламент жұмыс істейді. Бір немесе екі палата болу үкіметтің жұмысын қадағалаудағы тиімділікті көрсетпейді. Бұл жерде мәселе мемлекеттің құрылысына байланысты. Ал үкіметтің дұрыс жұмыс істеуін талап етуге кез келген палатаның қауқары жетеді. Қазір сайлау науқаны алдында партиялар жақсы ұсыныстар айтып жатыр. Парламенттік тергеуді енгізейік, бюджеттің ақшасына қатысты барлық бақылауды Құрылтайға берейік деп жатыр. Мұны қалай іске асырмақшысыздар деп сұрасам, жауап жоқ. Парламенттік бақылау деген қалай болады? Онсыз да бақылау бар ғой. Жылына екі рет Жоғары аудиторлық палатаның есебін тыңдайды, Үкіметтің бюджет туралы есебін бекітеді. Енді не істемекші?

–   Не істеуге болады?

–   Көп мемлекеттерде парламенттік тергеу деген бар. АҚШ-тың сенатында үлкен корпорация басшыларын немесе министрлерді отырғызып қойып тергеп жатады. Ондай функция біздің парламентке берілмеген. Оны енгізуді «Ақ жол» партиясы ұсынды. Бірақ қалай енгізетіндерін түсінбедім. Конституцияны, конституциялық заңдарды білетін адам ретінде айтарым, халықты алдамау керек, адастырмау керек. Кеше ЖСДП партиясы зейнет жасын әйел адамдар үшін 57, ерлер үшін 60 қылайық дейді.

–   Бұл популизм бе?

–   Популизм. Қазіргі норматив құрдан-құр бекітілген жоқ қой. БЖЗҚ-ны бәріміз білеміз. Зейнетақыны ерте үлестіретін болсақ, ол бір күні сарқылады. Сондықтан популизммен айналыспай, қоғамда қордаланған нақты мәселелерді айту керек.

ҚАЗАҚСТАНДА ОППОЗИЦИЯЛЫҚ ПАРТИЯ НЕГЕ ЖОҚ?

–   Неге бізде додаға түсіп жатқан оппозициялық партия жоқ?

–   Сіз үшін оппозиция деген кім?

– Оппозиция деген – үкіметті сынап, өзінің балама бағдарламасын ұсынатын партия. Қазір ондай партия жоқ. «Әділет» Amanat-қа оппозиция болады деп ойлап едік, ақырында екеуі бірікті.

–   Мен «Әділет» оппозиция болады деп ойлаған жоқпын. Ол – жаңа күш. Құрылтайда кім аз дауыс жинайтыны белгісіз. Парламенттегі азшылық оппозиция болады. Ол, әрине, басқаша ой айтуы мүмкін. Олардың ішінен вице-спикер тағайындайды, бір-екі комитеттің төрағасын қояды. Болсын, неге болмасқа? Үкіметті сынайтын болсаңыз, партия құрмай-ақ қойыңыз. Партия құрмай-ақ үкіметті сынай беруге болады. Бірақ қазіргі тіркелген партиялардың ешбіріне үкіметті сынауға шектеу жоқ. Балама бағдарлама ұсынам десе де мүмкіндік берілген. Бірақ өкінішке қарай, бүгінгі партиялар популизмнен әрі аса алмай отыр.

– «Ақ жол» мен Respublica қосылады деген әңгіме айтылды. Бірақ қосылмады.

– Екі партияның күйттегені бір: бизнес, инвестиция. Бірақ қосылатын емеуріндерін байқаған жоқпыз. Оның орнына бірін-бірі пониға, итке теңеді. Соңғы күндері хайп жасап, бір-бірін түйреп жатыр. Бұл саяси технологтардың жасап отырған әдісі болар, бірақ кәсіби тұрғыдан дұрыс емес. Арзан дүниемен халықтың басын қатырмау керек. Бұл телевизиялық ток-шоу емес, бұл саясат. Бұл – мемлекеттің тағдыры шешілетін жер. Елдің болашағына шын жанашырлықпен қарау керек.

– Халықтың көңіл-күйімен ойнауға болмайды.

– Халық ақымақ емес. Біздің халықтың, әсіресе, жастардың аналитикалық мүмкіндігі едәуір жоғарылаған. Сондықтан әр нәрсені айта бермей, нақты іске асыруға болатын дүниелерді көтеру керек. Әнші әнін айтып, саясаткер саясатпен айналысуы қажет. Халықтың еркесі болып жүрген азаматтар саяси істерге араласам деп ел алдындағы абыройын түсіріп алар ма екен деп ойлаймын.

ҚОШАНОВ ПЕН ӘШІМБАЕВТЫ КІМ АЛМАСТЫРАДЫ?

– Кезінде Ринат Зайытовты халық қалай қолдағаны есіңізде болар. Ол ұсталған кезінде жұрт полицияның маңайын торуылдап, босатылуын талап еткен еді. Халықтың қолдауымен Amanat-қа кірді. «Әділетке» кіруі екіталай. Саясаттағы қызметі осымен тәмам деген сөз ғой?

– Ол кісінің өзі «Мені Құрылтайға жолатпаңдар» деп айтты емес пе? Соған қарағанда бір білгені бар шығар. Халық атынан ол кісіге баға бере алмаймын. Бірақ Құрылтайға баруға ниеті жоғын көріп отырмыз.

– Сенат спикері Мәулен Әшімбаев, Мәжілістің төрағасы болған Ерлан Қошанов ресми түрде жұмыссыз. Қалай ойлайсыз, бұл кісілерге лауазымды қызмет беріле ме, әлде оларды мүлде жаңа адамдар алмастыра ма?

– Ол кісілердің мемлекетке сіңірген еңбегі бар. Қазақстанда кадр тапшылығы мәселесі бар екенін мойындау керек. Президенттің бұл азаматтарға саяси көзқарасы өзгере ме, сайлау нәтижесі қалай болады – уақыт көрсетеді. Бірінші сценарий бойынша президент оларды белгілі бір қызметте қалдыруы мүмкін, өйткені шынымен мықты кадрлар. Екінші сценарий бойынша халықтың сенім кредитін алу үшін жаңа адамдарды, әсіресе жастарды көбірек тартуы мүмкін. Президент стратег қой, бәрінің мүмкіндігін таразылайды. Парламент біреу, палата біреу, Халық кеңесі біреу. Кімге қандай орын бұйырарын уақытында көреміз. Болжау қате болады.

НАЗАРБАЕВ ӘУЛЕТІ БИЛІККЕ ҚАЙТА ОРАЛА МА?

– Назарбаевтың Путинге қайта-қайта баруы да көп талқыға түсті. Ол да үшінші президент лауазымына өзінің кандидатын ұсынуы мүмкін бе?

– Меніңше, Назарбаев факторын алға тарта беруді қою керек. Ол кісіні жіберуіміз керек.

– Біз жібердік, ол өзі жібермей отырған сияқты көрінеді.

– Өзі емес, мүмкін сыртқы күштердің ықпалы шығар. Путинмен жақсы дос болғаны рас. 30 жыл бірге ел басқарды. Бірақ онымен не үшін кездескенін болжап, ел тағдырына қатысты қандай да бір уәж айта алмаймыз. Ол кісіні жіберу керек. Жасы 86-ға келді.

– Оның балалары, отбасы ше?

– Олар да осы қоғамның мүшесі, билікке араласам десе, заң тыйым сала алмайды. Бірақ біздің қоғам оған мүмкіндік бермейді деп санаймын. Назарбаев әулеті ашықтан-ашық билікке келеді деген фантастика болып кетеді. Дариға Назарбаева бір үлкен лауазымға келіпті дегенді өз басым елестете алмаймын. Олай болса, қоғам өз-өзін сыйламайды деген сөз.

– Біздің халық өте кешірімді. Кеше мешітті Назарбаевтың атымен атау жөнінде жазып ем, желіде бұл шешімді қолдаушылар аз емес екенін көрдім.

– Назарбаевтың кезінде жұрттың бәрі жаман өмір сүрген жоқ қой. Гүлденіп, жақсы өмір сүрген адамдар бар ғой. Мысалы, 1953 жылы Сталин өлді. Қазір 2026 жыл. Сталинді мақтап-мадақтап, сөзін сөйлейтіндер әлі көп. Ақтайтын да, даттайтын да адамдар табылады.

ТОҚАЕВ ЖӘНЕ БҰҰ ТРАНСФОРМАЦИЯСЫ

– Тоқаев БҰҰ-ға кетуі мүмкін деген ақпарат та шықты. Ұйымның бас хатшылығына кандидаттарды күзге дейін ұсынуға болады ғой, қателеспесем?

– Негізгі кандидаттар іріктеліп, өз арасында дебат өткізіп жатыр. Қазақстан өз атынан өтініш беріп, қатысқалы жатыр екен деген сөз естіген жоқпыз. БҰҰ – халықаралық ұйым. Онда құпия жоқ. Егер біздің атымыздан өтініш түскен болса, ол міндетті түрде шығады. Біреу болмаса, біреу инсайдерлік ақпарат ретінде шығарады. БҰҰ-ға трансформация қажет екені рас. Басқа мемлекеттердің басшылары Тоқаевты бас хатшы ету туралы ұсыныс жасауы мүмкін,  кім білсін.

– Бірақ Тоқаевты БҰҰ-ны трансформациялаудан гөрі Қазақстандағы реформаны мәресіне жеткізу, жүйені жаңарту, билікті аман-есен өткізу көбірек мазалайтын сияқты.

– Қазақтың перзенті, президенті ретінде ол кісінің жалғыз мақсаты бар: мемлекетті күшейту, өзінен кейін «Тоқаев жасаған реформа», «Тоқаев қалдырған игіліктер» деген сөз айтылатындай әрекет жасап жатыр. Өзінен кейін дұрыс адамдарды қалдырып кету – кез келген басшының міндеті.

– Мәселе сол адамдарда ғой.

– Әрине, кімнің қалай әрекет ететінін білмейміз. Бірақ мүмкіндігінше билікке тәжірибеде ысылған, білім-білігі мол және жан-дүниесі таза адамдарды қоюға тырысу керек.

АУЫЛҒА БӨЛІНГЕН ҚАРЖЫ ҚАЙДА КЕТТІ?

– Соңғы уақытта билікті сынаушыларды жау көру және өсу үшін биліктегілерді жаппай мақтап-мадақтау белең алды.

– Сынның болғаны дұрыс. Сын түзелмей мін түзелмейді. Бірақ конструктивті сын деген бар. Отырып алып қара аспанды төндіріп, жұмыстың бәрін жоққа шығаруға болмайды. Жастар арасында шыдамсыздық, мазасыздық көбейген. Желіні парақтап, үзік-үзік видеоны жоғары-төмен сырғытуға бейімделгендіктен бе, бәрі тез бола қалуы керек деген түсінік қалыптасқан. Қазір бізде мемлекеттік қызметтердің бәрі цифрланған, 5-10 минутта картамызды да, жүргізуші куәлігін де шығарып ала қоямыз. Соның өзінде электронды үкімет порталы аз уақыт істемей қалса, құрдымға кеттік деп шулаймыз. Наразылық айтуға, сынауға, мінеуге әр азаматтың құқығы бар. Бірақ ашықтан-ашық бәрін жоққа шығаруға немесе халықты билікке қарсы айдап салуға болмайды.

– Астанадағылардың тұрмысы жаман емес. Бірақ ауыл-аймақтағы халықтың мұң-мұқтажы көп.

– Иә, ауыл-аймақта жұмыс мәселесі, жайылым жер мәселесі бар. Оны жоққа шығармаймын. Бірақ халыққа заң бойынша талап етуді үйреніңіздер дегім келеді. Бізде 2016 жылы жайылымдар туралы заң қабылданған. Оңтүстіктің адамымын, ауылға барған сайын жайылым тапшылығын көрем. Ауылдан шықсаң, егістік басталады. Қазір ауыл тұрғындарының 90%-ында мал жоқ. Бұрын мал ұстап, өз-өзін қамтамасыз етіп жүрген адамдар қазір қалай күн көріп жатқанын білмеймін. Цифрлық заманда қазір жазғаныңыз сол мезетте Астанаға жетеді, талап етіңіздер деймін. Ауыл шаруашылығын дамытуға 1 трлн теңге бөлінді.

 – Ол ақша қайда жұмсалды?

– Шаруа қожалықтарының иелеріне кетеді. Қарапайым халыққа неге жетпей жатыр? «Ауыл» партиясы осы мәселені неге қадағаламайды? Сайлау кезінде ғана айтпай, ақша бөлінген уақыттан бастап неге бақыламайды? Неге қоғамдық кеңестер құрмайды?

ҚАЗАҚСТАНДА ОЗЫҚ ОЙЛЫ ЖАСТАРҒА ОРЫН БАР МА?

– Өзіңіз партия мүшесісіз бе?

– Мен ешқандай партияға кірген емеспін.

– Шақырса барар ма едіңіз?

– Кім ретінде шақыратынына байланысты.

– Алдағы жоспарыңыз қандай?

– Қазір ғылыммен, қоғамдық жұмыстармен айналысып жатырмын. АҚШ-тан енді келдім. Сарапшы ретінде ойымды ешқандай ақысыз журналистерге де, конференцияларда да айтып жүрмін. Бұл менің азаматтық парызым, қоғамға тигізген титтей де болса пайдам. Әр айтқан сөзімнің салмағын білем. Ол үшін ертең жауап беретінімді де білем.

– Қазақстанда озық ойлы жастарға даму мүмкіндігі бар ма?

– Шетелде оқып келген көп азамат елде өзін қалыптастыра алмайды. Бұған бірнеше фактор әсер етеді: жұмыс істеу тәртібі, орта, жалақы. Мәселен, АҚШ-та профессордың көмекшісі болып қызмет еткенде 13 мың доллар жалақы алатынмын. Компьютерім сынып қалған кезде университет еш сұрақ қоймай, жаңасын алыңыз деп 3 мың доллар бере салған. Онда адамды, маманды бағалайды. Біз адамды ең басты құндылық ретінде Конституцияда бекіттік. Бірақ практикада орнықтыра аламыз ба? Мәселе осында. Қазақстанның байлығы мұнай емес, қазба байлық емес, оның үстіндегі адамдар. Оны қазып алатын, игілікке жарататын, ұтымды пайдаланатын –халық.

– Аз ғана қазақпыз ғой.

– Осы концепцияны енгізу керек. Қазақ бір-біріне қамқор болуы керек. Таяу Шығыста соғыс басталғанда Қазақстан өз азаматтарын дереу елге алып кетті ғой. Сонда желідегілер біздің мемлекет әрқашан осылай алып шығады деп мақтанышпен жазып жатты. Сонда маған неге осыны концепция етіп енгізбейміз деген ой келді. Сырттағы оқиғаларға қарап отырсақ, ішкі татулық көп нәрсені шешетініні түсінеміз.

Сұхбаттың толық нұсқасын Ulysmedia.kz YouTube-арнасынан көруге болады.