Қазақстан – өңірдегі мұнай өндіретін ірі елдердің бірі. Алайда табиғи байлығымызды қалай игеру керегін шын мәнінде кім шешеді? Мемлекет мұнайдан қанша пайда көріп отыр? Шетелдік инвесторлардың көздегені не? Тәуелсіздік алғанымызға ондаған жыл өтсе де, мұнай келісімдерінің қаншалықты әділ екені неге әлі күнге дейін өзекті мәселе болып отыр?
Мұнай – біздікі. Бірақ шешімдер әрдайым өз мүддемізге сай қабылдана ма?
Ulysmedia саяси ток-шоуының жаңа шығарылымында бас редактор Самал Ибраева саясаттанушы Асқар Нұршамен және мұнай-газ саласының заңгері Мира Досовамен Қазақстан мұнай өнеркәсібінің болашағын талқылайды.
Бұл – мұнайдан түсетін миллиардтар, халықаралық келісімдер, мемлекеттік органдардың жауапкершілігі, экологиялық қауіпсіздік және Қазақстанның экономикалық егемендігі туралы ашық әрі принципті әңгіме.
МҰНАЙ КЕЛІСІМДЕРІ: ОЙЫН ЕРЕЖЕСІН ӨЗГЕРТУГЕ БОЛА МА?
Қазақстан ондаған жыл бойы мұнай-газ саласына шетелдік инвестиция тартты. Халықаралық компанияларға еліміздегі ірі кен орындарын игеруге мүмкіндік берілді. Алайда қолданыстағы келісімдер бүгінгі ұлттық мүддеге қаншалықты сай келеді?
Мемлекет инвесторлардың құқығын қорғауға міндетті. Ал қазақстандық азаматтардың мүддесін кім және қалай қорғайды? Бұрын жасалған келісімдер аясында Қазақстан өзіне тиімдірек шарттарға қол жеткізе ала ма? Халықаралық міндеттемелерді бұзбай-ақ, келісімдерді қайта қарауға қандай құқықтық тетіктер мүмкіндік береді?
Мира Досова Қазақстанға халықаралық энергетикалық құқықты жетік меңгерген мықты мамандар не үшін қажет екенін түсіндіреді. Сондай-ақ басқа мемлекеттер экономикалық мүддесін қорғау үшін құқықтық тетіктерді қалай пайдаланатынына тоқталады.
КҚК: ҚАЗАҚСТАН МҰНАЙЫ НЕГЕ БІР ҒАНА БАҒЫТҚА ТӘУЕЛДІ?
Қазақстан мұнайының экспортқа шығарылатын көлемінің 80 пайыздан астамы Каспий құбыр консорциумы (КҚК) арқылы тасымалданады. Тәуелсіздік алғалы ондаған жыл өтсе де, Қазақстан неге осы бағыттың орнын баса алатын балама жол қалыптастыра алмады?
Транскаспий бағытын дамытуға не кедергі? Инвесторлар жаңа инфрақұрылым салуға неліктен әрдайым мүдделі емес? Ал компаниялардың коммерциялық пайдасы мен мемлекеттің ұзақ мерзімді мүддесі үйлеспеген жағдайда, стратегиялық шешімді кім қабылдауға тиіс?
МҰНАЙДАН ТҮСКЕН ТАБЫС ПЕН ЭКОЛОГИЯ: ХАЛЫҚ НЕ ҰТАДЫ?
Мұнай елге экспорттан түсетін табыс қана емес, ұзақ мерзімді даму мүмкіндігін де әкелуге тиіс. Бірақ мұнайлы өңірлерде қоршаған ортаның ластануы мен халық денсаулығына қатысты мәселелер неге әлі де көтеріліп келеді?
Шетелдік компаниялардың құқығы қорғалуға тиіс. Алайда азаматтардың таза ауамен тыныстап, қауіпсіз ортада өмір сүру құқығы неге екінші орынға ысырылмауы керек?
Самал Ибраева инвестиция тарту үшін қолайлы жағдай қалыптастыру мен қоғам мүддесін қорғаудың арасындағы тепе-теңдікті сақтау мәселесін көтереді.
МЫҚТЫ КЕЛІССӨЗ ЖҮРГІЗУШІЛЕРІМІЗ ҚАЙДА?
Қазақстанда білімді мамандар аз емес. Соған қарамастан, мұнай-газ саласында халықаралық құқықты, экономиканы және геосаясатты қатар меңгерген кәсіби мамандарға сұраныс жоғары.
Мемлекет өзіндегі зияткерлік әлеуетті неге әрдайым тиімді пайдалана бермейді? Қазақстандық заңгерлер мен сарапшылар неліктен халықаралық компанияларға кетеді? Трансұлттық корпорациялармен күрделі келіссөздерде Қазақстанның мүддесін кім қорғауға тиіс? Заңгерлер, дипломаттар, ұлттық компаниялар мен мемлекеттік органдар неге әрдайым бір командадай әрекет ете алмайды?
«БАРЬЕРЛЕР ЭКОНОМИКАСЫ»: ҚАЗАҚСТАННЫҢ ДАМУЫНА НЕ КЕДЕРГІ?
Асқар Нұрша нарықтардың монополиялануы мен экономикалық шешімдердің тиімсіздігі мәселесін көтереді.
Қазақстан шикізатқа тәуелділіктен арылып, өз өнімін өндіруге және технологияны дамытуға неге басымдық беруі керек? Шетелдік инвестиция елге қаржы ғана емес, жаңа білім мен технология әкелуі үшін не істеу қажет? Мемлекеттік жобалар неліктен әрдайым технология берумен және отандық мамандарды даярлаумен қатар жүрмейді?
РЕФОРМА МЕН КАДР: КІМ ЖАУАП БЕРУГЕ ТИІС?
Қазақстан экономиканы нығайту, инвестиция тарту және мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттыру міндеттерін қойып отыр. Алайда жүйенің өзі өзгеріске дайын болмаса, саяси шешімдердің қабылдануы жеткілікті ме?
Шетелдің жетекші университеттерін бітірген жас қазақстандықтар неге өз білімін ел игілігіне жарата алмай жүр? Министрліктер мен ұлттық компанияларда кадр жаңаруына не кедергі? Мемлекеттік реформалардың жүзеге асуына қатардағы маманнан бастап мекеме басшыларына дейін кім жауапты болуға тиіс?
Бағдарламаның басты сауалы: Қазақстанның табиғи байлығы ең алдымен елдің ұзақ мерзімді дамуы мен азаматтардың әл-ауқатына қызмет етуі үшін не істеу керек?
Біз шетелдік инвестицияға қарсы емеспіз. Біз мемлекет, бизнес және қоғам мүдделерінің арасындағы әділ тепе-теңдікті қалай қамтамасыз етуге болатынын талқылаймыз.
Шығарылымның толық нұсқасын Ulysmedia.kz YouTube-арнасынан көріңіздер.