Тарих ғылымдарының докторы Еркін Әбіл Qalam History-ге берген сұқбатында жоңғарлардың қазақтарды толықтай жойып жіберуді көздеді ме деген сауалға қатысты пікір білдірді. Оның айтуынша, «геноцид» туралы тұжырымдар өткен тарихтың шынайы бейнесін тым қарапайымдатып жібереді, деп хабарлайды Ulysmedia.kz.
ТОЛЫҒЫРАҚ
Тарихшы жоңғарлардың саны салыстырмалы түрде аз болғанын атап өтті, шамамен 600 мың адамға дейін. Ал сол кезеңде қазақтардың саны бір жарым миллионнан асқан.
– Діни фактор туралы айтқанда, жоңғар ақсүйектерінің өздері дінді берік ұстанған буддистер болғанын түсіну керек, алайда Жоңғар хандығының қоластындағылардың арасында мұсылмандар өте көп болды. Сондықтан Жоңғар хандығында исламды қудалау немесе буддизмге күштеп өткізу болған жоқ. Ал қазақтар үшін қауіп тек ассимиляция болуы мүмкін еді, бірақ діни айырмашылыққа байланысты мұндай ассимиляция қаупі туындаған жоқ. Толық жойылып кету немесе геноцид қаупі қатты әсіреленіп көрсетіледі. Жоңғарлар ешқашан геноцид мақсатын қойған емес. Оларға халық керек болды, оларға бағынышты жұрт қажет еді, оларды күйдірілген қу дала қызықтырмады, – деді ол.
“АҚТАБАН ШҰБЫРЫНДЫ”
Ол сондай-ақ «Ақтабан шұбырынды» – Ұлы апат жылдарындағы қайғылы оқиғаларға жеке тоқталды. Тарихшының сөзінше, бұл қасіреттің себебі тек сыртқы шапқыншылықта ғана емес, орталық биліктің әлсіздігінде де жатқан.
– Бұл неге болды? Себебі орталық билік дайын болмады. Бірде-бір хан әскерді біріктіріп, жинап, ойрат шапқыншылығына қарсы тұра алмады. Қазақтарға 1723 жылдан 1726 жылға дейін, яғни үш жыл қажет болды. Демек, үш жыл бойы орталық билік немен айналысқаны, не істегені түсініксіз. Тек қана жас болған, билеуші әулеттің атақты тармағына жатпаған Әбілқайыр хан ғана қандай да бір жолмен үш жүздің қазақтарын жинап, қарсы соққы бере алды, – деп мәлімдеді ол.
Әбіл, сонымен қатар, қазақтар мен ойраттар арасындағы соғыстар үздіксіз болмағанын, бейбіт кезеңдер де болғанын атап өтеді. Тіпті кей жылдары ойраттардың бір бөлігі қазақ хандарының қоластында болған. Мысал ретінде ол әрі қазақтардың, әрі қалмақтардың ханы атанған Есім ханды келтіреді. Тарихшының пікірінше, екі халық арасындағы қатынастар күрделі болған және оны «мәңгі жаулар» деген қарапайым формулаға сыйғызу мүмкін емес.