Астанада ерекше сот ісі басталды – жекеменшік медицина ұйымдары өз саласына жауапты мемлекеттік органды сотқа берді. Даудың себебі – Денсаулық сақтау министрлігінің бұйрығы. Құжатқа сәйкес, емханалар мемлекеттен тегін медициналық қызметтің толық ақысын тек өткен айда нақты қаралған пациенттер үшін ғана алады. Ал егер медициналық мекемеге тіркелген тұрғындардың басым бөлігі дәрігерге жүгінбейтін, дені сау адамдар болса, олар үшін бөлінетін қаржы қысқартылады. Мұндай тәсілдің медициналық қызмет сапасына қалай әсер етуі мүмкін және министрлік неге қаржыландыруды қысқартуға шешім қабылдады деген сұрақтарға Ulysmedia.kz тілшісі алдын ала сот отырысы барысында жауап іздеуге тырысты.
Мәселенің мәнін түсіну үшін медициналық жүйенің қалай жұмыс істейтініне назар аудару керек. Қазақстанда көптеген емханалар, оның ішінде жекеменшік ұйымдар да, мемлекетпен МӘМС және ТМККК аясында жұмыс істейді. Яғни олардың қызмет ақысын науқастар емес, мемлекет төлейді. МӘМС жүйесі арқылы емделген азаматтар үшін қаражат Әлеуметтік медициналық сақтандыру қоры арқылы түседі. Ал бұдан бөлек, тегін медициналық көмектің де түрлері бар. Оған 127 қызмет кіреді. Атап айтқанда, туберкулез секілді қауіпті ауруларды емдеу, жедел және шұғыл медициналық көмек.
Осындай қызметтер үшін мемлекет әрбір тіркелген азаматқа (жан басына шаққан норматив) бірыңғай төлем төлейді. Оның мөлшері шамамен 1700–1900 теңге. Сома үлкен болмағанымен, бұл қаржы емханаларға тұрақты түрде түсіп тұрады. Адам дәрігерге жүгінді ме, жоқ па, оған қарамайды.
Жалпы, міндетті медициналық сақтандыру жүйесі де осы қағидаға негізделген. Қазақстандағы барлық жұмыс істейтін азаматтар қаншалықты жиі ауыратынына қарамастан, жалақысынан белгілі бір үлесті тұрақты түрде қорға аударады.
Жұмыс істейтін азаматтардың барлығы жалақысының бір бөлігін қорға аударады, ауырды ма, ауырмады ма – бәрібір. Кейде қоғамда «дәрігерге сирек баратындарға жарнаны азайту керек» деген пікір айтылады. Бірақ мұндай ұсыныстар ортақ жауапкершілік қағидатына қайшы деп қабылданады.
Осыған қарамастан, 2025 жылдың қазан айында Денсаулық сақтау министрлігінің №103 бұйрығына өзгерістер енгізілді. Жаңа тәртіп бойынша, медициналық ұйымдар жан басына шаққан төлемнің толық көлемін тек өткен айда нақты келген пациенттер үшін ғана алады.
Ал тіркелгенімен, дәрігерге жүгінбегендер үшін төлем азайтылады. Сақтандырылмаған азаматтар бойынша – 80%, ал сақтандырылғандар бойынша – 90% ғана төленеді.
Осы себепті жекеменшік клиникалардың иелері сотқа жүгінуге шешім қабылдады. Алдын ала тыңдауға соншалық көп адам жиналғандықтан, хатшы отырыс өтетін ең үлкен зал іздеуге мәжбүр болды. Бірақ ол залдың өзіне келгендер әрең сыйды.
Сотқа жүгінген медицина бизнесі өкілдерінің пікірінше, енгізілген өзгеріс емханалардың айлық кірісін 20–30 пайызға дейін тұрақсыз етеді. Соның салдарынан қарапайым медицина қызметкерлерінің табысы да қысқаруы мүмкін.
– Қазақстандықтардың бәріне белгілі үш жедел қызмет нөмірі бар: 101 – өрт сөндіру, 102 – полиция, 103 – жедел жәрдем. Бұл жай ғана байланыс нөмірлері емес, кез келген сәтте көмекке дайын тұратын жүйенің белгісі. Біз өрт сөндірушілерге келген шақырту үшін емес, әрдайым дайын тұрғаны үшін ақы төлейміз. Сол сияқты полиция қызметі де алдын ала дайындыққа негізделген. Ал алғашқы медициналық-санитарлық көмек те – кез келген азаматқа кез келген уақытта қажет болуы мүмкін жағдайға сақадай сай тұратын жүйе. Пандемия кезінде соның маңызы айқын байқалды, – дейді Қазақстанның Медициналық инвестициялар одағының негізін қалаушы Лейла Ишбаева.
МИС өкілдерінің айтуынша, ТМККК аясындағы қаржыландыру азайса, төтенше жағдайда науқастарға көмек көрсететін маман жетіспей қалуы ықтимал. Өйткені шығынды оңтайландыру мақсатында емханалар қызметкерлер санын қысқартуға мәжбүр болады, ал бұл күрделі сәтте тапшылыққа әкелуі мүмкін.
Бұл бұйрықта тағы бір назар аударарлық тұс бар. Мысалы, балаларға жасалатын медициналық тексерістердің тарифі екі есе қысқартылған.
– Сонда Денсаулық сақтау министрлігі баланы ересек адамның жартысы деп санай ма? Бірақ оның қай «жартысы» екенін түсіндірмейді. Үсті ме, асты ма, оң жағы ма, сол жағы ма… Әлде баланы тексеру үшін дәрігердің өзі де «жартылай» болуы керек пе? Мұны қалай түсінуге болады? Бұл – өте үлкен мәселе. Өйткені балаларды профилактикалық тексеру дәрігерден жоғары біліктілікті, мұқият қарауды талап етеді. Ал балада ауру ерте анықталса, оны емдеу де жеңілірек болады. Керісінше, дер кезінде анықталмаған дерт асқынып кетуі мүмкін, – дейді Лейла Ишбаева.
Ал Денсаулық сақтау министрлігі бұл өзгерістерді әділетті деп санайды. Ведомство өкілдерінің айтуынша, дәрігерлер тек қаражат алып қана қоймай, нақты жұмыс істеуі тиіс. Денсаулық сақтау министрлігі Тарифтерді қалыптастыру басқармасының басшысы Елена Шонаеваның мәліметінше, жүргізілген талдау кей өңірлерде дәрігерлер бекітілген тұрғындармен жүйелі жұмыс істемейтінін көрсеткен. Соның салдарынан аурулар кеш кезеңінде ғана анықталып жатыр.
– Денсаулық сақтау министрлігі медициналық көмектің сапасы мен қолжетімділігін бағалау үшін ірі институттармен бірлесіп тұрақты түрде талдау жүргізеді. Сол талдау нәтижесінде мынадай дерек анықталды: алғашқы медициналық-санитарлық көмек ұйымдарына тіркелген 20 миллион адамның шамамен 4 миллионы бірде-бір рет медициналық көмекке жүгінбеген. Өкінішке қарай, осы жағдай аурулардың кеш анықталуына, яғни асқынған ауыр жағдайлардың көбеюіне себеп болып отыр. Бұл кейін мемлекет үшін үлкен қаржылық жүктемеге айналады, – деп түсіндірді ол сотта жаңа тәртіптің мәнін.
Бұл істің мән-жайын, кімнің уәжі негізді, ал кім тек тар қаржылық мүддені көздеп отыр деген мәселені Астананың ауданаралық әкімшілік сотының судьясы Айбек Амангельдин қарайды.
Әзірге Денсаулық сақтау министрлігі жан басына шаққан орташа төлемнің (КПН) аурулардың асқынған түрлерінің көбеюіне тікелей себеп болғанын нақты дәлелдермен көрсете алған жоқ. Ал медицина ұйымдары өз кезегінде жаңа тарифтер жағдайында ТМККК аясындағы қолданыстағы қызметкерлер құрамын ұстап тұру мүмкін еместігін дәлелдеп бере алмады.
Автор: Анна Величко