1993 жылғы 15 қарашада қазақстандықтар ұлттық валюта – теңгені қолдарына алды. Ол кезде бір доллар 4,75 теңге тұрса, орташа жалақы 128 теңге болған. Бүгінде доллар бағамы 449 теңгеге жуық, ал орташа жалақы 486 мың теңгеден асады.
Ulysmedia.kz 1993 жылы және теңге бірнеше рет құнсызданған кезеңдерде, сондай-ақ, қазіргі уақытта бір айлық жалақыға қанша тауар сатып алуға болатынын есептеп көрді. Айта кетейік, 33 жыл ішінде доллар бағамы 94 есеге жуық өссе, жалақының доллармен есептегендегі мөлшері 40 есеге артқан.
Ұлттық валютаны енгізу туралы жарлыққа Нұрсұлтан Назарбаев 1993 жылғы 12 қарашада қол қойды. Теңге 15 қараша күні таңғы сағат 8:00-де айналымға енді.
Рубль 500:1 арақатынасымен айырбасталды. Алайда бір адамға 100 мың рубльден артық айырбастауға рұқсат берілмеді. Яғни әр адам ең көбі 200 теңге қолма-қол ақша ала алды.
Ұлттық банк доллардың бастапқы бағамын 4,75 теңге деп белгіледі. Бірақ бұл ұзаққа созылмады. 1993 жылдың соңына қарай доллар 6,31 теңгеге жетті.
Теңге айналымға енген жылы орташа жалақы 128 теңге немесе шамамен 24 доллар болды. Ол кездегі тауар бағасы мынадай еді:
1993 жылы 1000 теңгеге қолданыста болған шетелдік көлік сатып алуға немесе пәтерді жиһазбен толық жабдықтауға болатын. Алайда мұндай мүмкіндік ұзаққа созылмады. Бір жылдың ішінде теңге долларға шаққанда он еседен астам құнсызданып, дүкендердегі баға күн сайын өзгеріп отырды.
Теңгенің әрбір ірі құлдырауы қазақстандықтардың доллармен есептегендегі жалақысын төрттен біріне, кейде одан да көп мөлшерге қысқартты.
Төмендегі есепте әр жылғы орташа жалақы девальвацияға дейінгі және одан кейінгі бағаммен қайта есептелген.
2015 жыл ерекше ауыр болды. Бір күннің ішінде теңге 36 пайызға арзандады. Ал желтоқсанға қарай доллар бағамы екі есеге жуық өсті.
Доллармен есептегендегі жалақының ең жоғары көрсеткіші 2013 жылы тіркелді: 717,4 доллар. Еркін айырбас бағамына көшкеннен кейін бұл көрсеткіш 2015 жылы 568 долларға, 2016 жылы 417 долларға дейін төмендеді.
Теңгенің ең әлсіреген кезеңі 2016 жылдың қаңтарына тұспа-тұс келді. Алғашқы екі аптада доллар бағамы тағы 9,4 пайызға өсіп, 340 теңгеден 372,58 теңгеге жетті. 22 қаңтарда бір доллар 383 теңгеден сатылды. Бұл сол уақытқа дейінгі тарихтағы теңгенің ең төменгі көрсеткіші еді.
Кейін мұнай бағасы өсе бастаған соң, ұлттық валюта жоғалтқан құнының бір бөлігін қайтарды. Сәуірде доллар шамамен 330 теңге тұрды. Жыл соңына дейін бағам осы деңгейге жуық сақталып, 2016 жылдың желтоқсанында 333 теңгеге жетті. Алайда тауар бағасы бұрынғы қалпына түскен жоқ. 2016 жылы доллармен есептегендегі жалақы 417 долларға дейін төмендеп, шамамен он жыл бұрынғы деңгейге оралды.
Девальвациядан ең көп зардап шеккен – импорттық тауарлар. 2016 жылы олардың бағасы 2015 жылмен салыстырғанда орта есеппен 19,2 пайызға қымбаттады.
Ет пен картоп ел ішінде өндірілетіндіктен, олардың бағасы көп өзгере қойған жоқ. Ал шетелден әкелінетін немесе импорттық шикізаттан жасалатын тауарлардың құны төрттен біріне, кейбірінің бағасы үштен біріне дейін өсті.
Баға өсімі ең алдымен елордада байқалды. Астанада тауарлар 26,4 пайызға, Алматыда 22,8 пайызға қымбаттады.
Дереккөз: Статистика комитетінің «Қазақстан Республикасындағы бөлшек сауда бағаларының индексі» бюллетені, 2016 жылғы желтоқсан (автор мұрағаты).
Негізінен импорттық өнімдердің бағасы өсті. 2016 жылғы желтоқсанда шетелден әкелінетін тауарлардың теңгемен есептегендегі құны бір жылда 16,4 пайызға, дайын өнімдер 17 пайызға қымбаттады. Бағаның жылдам өсімі ЕАЭО елдерінен әкелінетін тауарларда байқалды. Бір жылда олардың құны 27,8 пайызға артты. Ал алыс шетелдерден келетін импорт небәрі 9,3 пайызға қымбаттады.
Дереккөз: Статистика комитетінің «2016 жылы Қазақстан Республикасына әкелінетін тауарлар мен өнімдер бағасының өзгеруі туралы» жедел ақпараты.
Ал құрылыс саласы девальвацияның әсерін аса сезіне қойған жоқ. Құрылыс бағасы 2015 жылы 2,8 пайызға, 2016 жылы 4,7 пайызға өсті. Себебі цемент, кірпіш, бетон, болат сияқты негізгі материалдардың басым бөлігі ел ішінде өндіріледі.
Теңге айналымға енген алғашқы жылдардағы жағдай мүлде басқаша еді. 1993 жылы құрылыстағы баға 1804,6 пайызға, 1994 жылы тағы 1071,2 пайызға өсті.
Дереккөз: Статистика комитетінің «Қазақстан Республикасындағы құрылыс өндірісіндегі бағаның өзгеруі туралы» жедел ақпараты.
Валюта бағамымен бірге тауар бағасы да өсті. Еркін айырбас бағамына көшкенге дейін базалық инфляция нөлге жуық деңгейде сақталды. Мәселен, 2015 жылдың екінші тоқсанында баға небәрі 0,4 пайызға қымбаттады. Алайда сол жылдың қазанында бір айда баға 5,1 пайызға, қарашада тағы 3,7 пайызға өсті. Төртінші тоқсандағы өсім 9 пайызға жетті. 2015 жылдың қорытындысы бойынша инфляция 13,6 пайыз болды. Астанада базалық инфляция 19,8 пайызға, Алматыда 14,6 пайызға жетті. 2016 жылы тауарлар мен қызметтердің орташа бағасы алдыңғы жылмен салыстырғанда 14,6 пайызға жоғары болды. 2005 жылдың соңынан 2016 жылдың соңына дейінгі 11 жылда баға 2,5 есеге өсті.
Дереккөз: Статистика комитетінің «Қазақстан Республикасындағы базалық инфляция туралы» жедел ақпараты.
2009 жылғы ақпанда теңге күрт құнсызданардан бір ай бұрын Қазақстан мен ТМД қалаларындағы жалақы мен тауар бағасын салыстырдық. 2008 жылғы желтоқсанда доллар шамамен 121 теңге тұрды. Ал Алматыда сиыр етінің бір келісі 6,36 доллар болған.
Дереккөз: Статистика агенттігінің «2008 жылғы желтоқсанда Қазақстанның, Ресей Федерациясының, Қырғызстанның және Тәжікстанның жекелеген қалаларындағы азық-түлік тауарларының орташа бағасы» бюллетені.
Бір айдан кейін доллар 150 теңгеге дейін қымбаттап, Алматыдағы орташа жалақының доллармен есептегендегі мөлшері 748 доллардан 597 долларға дейін төмендеді.
2026 жылғы 11 қарашадағы баға бойынша Астанада сиыр етінің бір келісі 3702 теңге, Алматыда 4168 теңге болды. Сүттің бір литрі тиісінше 838 және 673 теңгеден сатылды. Он жұмыртқаның бағасы Астанада 573 теңге, Алматыда 700 теңге болды.
Дереккөз: Ұлттық статистика бюросы, «Әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарларының бағалары мен орташа бағаларының индексі», 2026 жылғы 11 қараша.
2026 жылғы жалақы көрсеткіші екінші тоқсанға, ал 2008 жылғы дерек қазан айына тиесілі. Соңғы 18 жылда Астана мен Алматыдағы жалақы 6,8 есеге өскен. Ал сиыр етінің бағасы 5-5,4 есеге қымбаттаған. Нәтижесінде қазір бір айлық жалақыға сатып алуға болатын ет мөлшері Алматыда төрттен біріне, Астанада үштен біріне артқан.
Ең тиімді өзгеріс жұмыртқа бағасында байқалады: оның құны үш есеге өскен. Ал Астанада сүт бағасы 8,6 есеге қымбаттап, жалақы өсімінен асып түсті. Соның салдарынан бүгінде елорда тұрғыны бір айлық жалақысына 2008 жылмен салыстырғанда сүтті бестен бір бөлікке аз сатып ала алады.
2026 жылдың екінші тоқсанында Қазақстандағы орташа жалақы 486 388 теңгеге жетті. Ал медианалық жалақы бұдан едәуір төмен – 348 415 теңге.
Ұлттық банктің 10 қарашадағы ресми бағамы бойынша бір доллар 448,98 теңге болды. Демек, орташа жалақы шамамен 1083 долларға тең. Бұл 1993 жылғы көрсеткіштен 40 есе көп және 2013 жылғы ең жоғары деңгейден 1,5 есе артық.
1993 жылмен салыстырғанда қазір бір орташа жалақыға сиыр етін 7,5 есе, сүтті 8,6 есе көп сатып алуға болады.
Дегенмен 1993 жылмен салыстыруда бір жайтты ескерген жөн. Ол кезде ел гиперинфляцияның ортасында өмір сүрді, ал теңге айналымға енген алғашқы апталарда тауар бағасы мемлекет белгілеген шекті деңгейде ұсталды. Қазақстандықтардың жартысы медианалық жалақыдан, яғни 348 415 теңгеден аз алады. Мұндай табысқа шамамен 91 келі сиыр етін сатып алуға болады.
33 жылда доллар бағамы 94 есеге жуық өсті: 4,75 теңгеден 449 теңгеге дейін жетті. Ал теңгемен есептегендегі жалақы шамамен 3800 есеге, доллармен есептегенде 40 есеге артты. Теңге айтарлықтай құнсызданғанымен, қазақстандықтардың табысы бұдан жылдамырақ өсті.
Девальвациялардың басты сабағы – теңге бағамының мұнай бағасына тәуелділігі. 2009 жылы және 2014-2015 жылдары мұнай арзандаған сайын теңге де құлдырады. Әсіресе 2014-2015 жылдары мұнайдың бір баррелі 115 доллардан 40 долларға дейін төмендеді. Қазір Brent маркалы мұнайдың бағасы шамамен 95 доллар. Ал доллармен есептегендегі орташа жалақы тарихи ең жоғары деңгейге жетіп отыр.
33 жыл ішінде теңге бірнеше рет ауыр соққыны еңсерді. Бірақ мұнайға тәуелділіктен арыла алған жоқ. Мұнайдың әр арзандаған кезеңінде қазақстандықтар бірнеше айдың ішінде табысының бірнеше жылда жинаған өсімінен айырылды. Бүгінде доллармен есептегендегі жалақы рекордтық деңгейде болғанымен, бір айлық табысқа сатып алуға болатын ет мөлшері 2009 жылғы дағдарыс алдындағы деңгеймен шамалас.