Алматы Қазақстандағы ең қарқынды дамып келе жатқан қалалардың бірі болып қала береді. Алайда халық санының тұрақты өсуі мегаполиске түсетін көлік, инженерлік және әлеуметтік жүктемені арттырып отыр. Сарапшылардың пікірінше, мәселе халық санының көбейгенінде емес, қаланың осы өсімге қаншалықты дайын екенінде.
Qazaq Expert Club-тың қоғам мен мемлекет арасындағы өзара іс-қимыл саласындағы сарапшысы Андрей Андреевтің айтуынша, Алматыдағы негізгі мәселе – тұрғындар санының артуы емес, инфрақұрылымның осы қарқынға ілесе алмауы.
Ресми деректерге сәйкес, Алматы халық саны бойынша Қазақстандағы ең ірі қала болып отыр. 2026 жылғы 1 мамырдағы жағдай бойынша мегаполисте 2,36 миллионнан астам адам ресми тіркелген. Алайда күндізгі уақытта қаладағы нақты адам саны бұдан әлдеқайда көп. Себебі Алматыға күн сайын қала маңындағы елді мекендерден және көршілес өңірлерден жүздеген мың адам жұмыс істеуге, оқуға, ем алуға және түрлі қызметтерді пайдалануға келеді.
Сарапшының сөзінше, Алматы халқының өсуінің негізгі себептерінің бірі – ішкі көші-қон. 2012–2022 жылдар аралығында қалаға шамамен 600 мың адам қоныс аударған. Осы кезеңдегі көші-қонның оң сальдосы шамамен 285 мың адамды құрады.
– Алматыда ірі университеттер, жұмыс орындары, сапалы медицина және бизнес мүмкіндіктері шоғырланғандықтан, адамдар бұл қалаға көшуді жалғастыра береді. Бұл үдерісті шектеу мүмкін емес, өйткені Конституция әр азаматқа тұрғылықты жерін еркін таңдауға кепілдік береді, – дейді Андрей Андреев.
Оның пікірінше, халық санының артуын автоматты түрде теріс құбылыс деп қабылдауға болмайды.
– Әлемдегі барлық ірі мегаполистер өсуді жалғастырып жатыр. Мәселе тұрғындар санында емес, көлік, инженерлік және әлеуметтік инфрақұрылымның қаланың өзімен бірдей қарқынмен дамып үлгеруінде, – дейді сарапшы.
КӨЛІК МӘСЕЛЕСІ
Алматы агломерациясын дамытудың кешенді жоспарына сәйкес, күн сайын қалаға қоғамдық көлікпен шамамен 150 мың адам және тағы шамамен 230 мың автокөлік кіреді.
Осы жағдай көлік жүйесіне үлкен салмақ түсіреді. Соңғы жылдары қалада жаңа жолайрықтар салынып, жол инфрақұрылымы кеңейтіліп жатқанымен, кептеліс мәселесі толық шешілмей отыр.
Андрей Андреев мұның себебін көлік жүйесінің даму қарқыны мен көлік санының өсу қарқыны арасындағы айырмашылықпен байланыстырады.
– Біз көбіне себеппен емес, салдарымен күресуге тырысамыз. Жаңа жолайрық расында қозғалысты уақытша жақсартады. Бірақ автокөлік саны көлік жүйесіне қарағанда жылдамырақ өсіп жатқанда, кептелістер қайтадан пайда болады, – дейді ол.
Сарапшының пікірінше, Алматыдағы көлік мәселесін шешу үшін жеке автокөлікке тәуелділікті азайтатын жүйелі шаралар қажет.
ИНЖЕНЕРЛІК ЖЕЛІЛЕРГЕ ТҮСЕТІН ҚЫСЫМ
Мегаполистің өсуі тек жолдарға ғана емес, инженерлік инфрақұрылымға да салмақ түсіруде.
Су құбыры, кәріз жүйесі, жылумен жабдықтау және электр желілерінің көпшілігі ондаған жыл бұрын салынған. Олар қазіргі тұтынушылар санына толық есептелмеген.
Сарапшының айтуынша, қала дамыған сайын бұл жүйелерді жаңарту қажеттілігі де арта түседі.
– Қаланың инфрақұрылымы халық санының өсуімен қатар дамуы керек. Егер тұрғындар саны көбейіп, ал инженерлік желілер бұрынғы деңгейде қалса, бұл ерте ме, кеш пе үлкен мәселелерге алып келеді, – дейді Андрей Андреев.
ӘЛЕУМЕТТІК ИНФРАҚҰРЫЛЫМҒА ТҮСЕТІН ҚЫСЫМ
Алматыдағы тағы бір өзекті мәселе – мектептер, балабақшалар мен медициналық ұйымдардың жүктемесі.
Қаладағы көптеген білім беру және әлеуметтік нысандар бүгінде өз мүмкіндіктерінің шегінде жұмыс істеп жатыр. Алматы агломерациясын дамыту жөніндегі құжаттарда маятниктік көші-қон білім беру жүйесіне түсетін қысымның негізгі себептерінің бірі ретінде көрсетілген.
Себебі қала маңындағы елді мекендерде тұратын көптеген отбасы балаларын Алматыдағы мектептерге береді. Ал қала сыртындағы кейбір аудандарда үш ауысымды оқу мәселесі әлі де сақталып отыр.
ТҰРҒЫН ҮЙ ҚҰРЫЛЫСЫ
Андрей Андреевтің пікірінше, Алматыға көшуді шектеу немесе тұрғын үй құрылысын азайту арқылы мәселені шешуге болмайды.
Сарапшы мұндай шаралар керісінше тұрғын үй бағасының өсуіне алып келуі мүмкін екенін атап өтті.
– Негізгі жұмыс, бизнес және білім беру мүмкіндіктері дәл осы қалада шоғырланғандықтан, адамдар Алматыны таңдауды жалғастыра береді. Сондықтан халық санының өсуімен емес, оның салдарымен күресу қажет, – дейді ол.
Оның айтуынша, негізгі міндет – адамдардың қалаға не үшін келетінін ескеру және осы қажеттіліктерді басқа аумақтарда да қалыптастыру.
ЖҮКТЕМЕНІ АЗАЙТУДЫҢ НЕГІЗГІ БАҒЫТТАРЫ
Сарапшы мегаполистің тұрақты дамуы үшін бірнеше бағыт қатар жүруі қажет деп есептейді.
СПУТНИК-ҚАЛАЛАРДЫ ДАМЫТУ
Бүгінде Алматы маңындағы көптеген елді мекендер іс жүзінде тек тұрғындардың қалаға барып-келетін аумағына айналған.
Андрей Андреевтің пікірінше, егер мегаполис маңында жұмыс орындары, университеттер, ауруханалар және заманауи инфрақұрылымы бар толыққанды орталықтар құрылса, тұрғындардың бір бөлігі күн сайын Алматыға қатынауға мәжбүр болмайды.
– Спутник-қалалар тек тұрғын үй салынатын орын емес, адамдар өмір сүріп, жұмыс істейтін, қажетті қызметтердің барлығы қолжетімді болатын толыққанды орталық болуы керек, – дейді сарапшы.
ЖҰМЫС ОРЫНДАРЫ
Алматыға ішкі көші-қонның басты себептерінің бірі – экономикалық мүмкіндік.
Сарапшының айтуынша, Қазақстанның басқа қалалары мен өңірлерінде жұмыс орындары көбейіп, экономикасы дамыған сайын адамдардың Алматыға көшу қажеттілігі де азаяды.
– Егер басқа өңірлерде жақсы жұмыс, сапалы білім және қажетті қызметтер қолжетімді болса, адамдардың барлығы бір қалаға шоғырланбайды, – деп түсіндіреді Андрей Андреев.
ЖОҒАРЫ ЖЫЛДАМДЫҚТЫ КӨЛІКТІ ДАМЫТУ
Алматы агломерациясын дамытудың кешенді жоспарында өткізу қабілеті жоғары заманауи жолаушылар көлігі жүйесінің жоқтығы негізгі мәселелердің бірі ретінде көрсетілген.
Сарапшының пікірінше, қала маңындағы көлік жүйесін дамыту автокөлік ағынын азайтуға мүмкіндік береді.
– Егер адам жақын маңдағы елді мекеннен Алматының орталығына жеке автокөліксіз 30–40 минутта жете алса, бұл күн сайын жолдардағы мыңдаған көлікті азайтуға мүмкіндік береді, – дейді ол.
ЖАҢА АУДАНДАР
Сарапшы тұрғын үй құрылысын әлеуметтік және инженерлік нысандардан бөлек қарауға болмайтынын атап өтті.
– Жаңа аудандар бірден жолдармен, қоғамдық көлікпен, инженерлік желілермен, мектептермен, балабақшалармен және емханалармен бірге жобалануға тиіс, – деп атап өтті Андрей Андреев.
Оның айтуынша, тек тұрғын үй салу арқылы халық санының өсуіне жауап беру ұзақ мерзімді шешім болмайды.
БІРНЕШЕ ІСКЕРЛІК ОРТАЛЫҚТЫ ҚАЛЫПТАСТЫРУ
Қазір Алматыдағы жұмыс орындарының едәуір бөлігі қаланың орталық аудандарында орналасқан. Бұл күн сайын миллиондаған қозғалысқа себеп болады.
Сарапшының пікірінше, іскерлік белсенділікті қаланың әр бөлігіне біркелкі бөлу көлік ағынын азайтуға көмектеседі.
– Егер адамдарға жұмыс істеу үшін міндетті түрде қаланың орталығына барудың қажеті болмаса, көлік жүйесіне түсетін қысым да төмендейді, – дейді сарапшы.
ҚОРЫТЫНДЫ
Андрей Андреевтің пікірінше, Алматының өсуін тоқтату мүмкін емес және бұл қажет те емес.
– Табысты мегаполистер адамдардың келуін шектемейді, керісінше алдын ала көлікке, инженерлік инфрақұрылымға, спутник-қалаларға және жаңа іскерлік орталықтарға инвестиция салады, – дейді сарапшы.
Оның айтуынша, Алматыны жеңілдету дегеніміз – адамдардың күн сайын бірнеше сағат кептелісте тұрып қалмайтын, мектептер мен емханаларда орын тапшылығына тап болмайтын жағдай жасау.
– Алматының тұрақты дамуы үшін агломерацияны кешенді дамыту қажет. Сонда ғана қала халық санының өсуіне қарамастан өмір сүруге қолайлы мегаполис болып қала береді, – деп түйіндеді Андрей Андреев.