Мәжіліс инновациялық қызметті жетілдіруге арналған заң жобасын алғашқы оқылымда мақұлдаған күні депутаттардың бір шоғыры маңызды сұрақ көтерді. Олар біз цифрландыру бастамаларына жаппай жол ашу арқылы арбаны аттың алдына қойып отырған жоқпыз ба деп ортаға сұрақ тастады. Өйткені бұл мүмкіндікті жаңашылдармен қатар кибералаяқтар да пайдаланып кетуі мүмкін. Тіпті олар қазірдің өзінде цифрлық қорғаныстағы осал тұстар мен құқық қорғау органдарының әрекетсіздігін өз мүддесіне тиімді қолданып жатыр.
Депутаттардың айтуынша, алаяқтардың сыбайластарын банктерден, полициядан және тіпті квазимемлекеттік сектордан іздеу қажет. Ulysmedia.kz бұл күдіктің қаншалықты негізді екенін және халықты интернет-алаяқтықтың жаңа толқынынан қалай қорғау керектігін зерделеп көрді.
Қарыздарды қалай өтеу керек?
Мәжіліс депутаты Мұрат Әбенов әуелі сөз бастады. Ол банктерді виртуалды электронды қолтаңбаларды заңсыз таратып, оның арқасында алаяқтар адал азаматтардың атынан қарыз алатындығын айыптады. Кейде банктік қосымшалар арқылы ЭЦП қолданбай-ақ қарыз алуға болады, және алаяқтар осы жеңіл жолды белсенді түрде пайдаланып отыр.
Әбеновтің пікірінше, бұл схемада тек банктер ғана емес, басқа да мекемелердің араласуы мүмкін.
Телефон нөмірлерінің заңсыз қолданылуы. Қазір осы саланы реттеу бойынша шаралар қабылдап жатырсыз ба, — деп сұрады Мұрат Әбенов цифрлық даму министріне, — бірақ ұялы байланыс операторлары SIM-карталарды топтап сатады! Жақында БАҚ-та «Қазақтелеком» компаниясынан тәркіленген SIM-карталардың топтамасы көрсетілді. Олар нарыққа қалай түсті? Олар міндетті түрде тіркелуі тиіс емес пе? — деп те депутат таңғалды.
Бұл мәселелермен қатар, Мұрат Әбенов Қазақстан заңнамасына сәйкес, қарыз тек электронды үкіметте тіркелген телефон нөміріне ғана берілуі тиіс екенін еске салды. Алайда банктерде «сенімді нөмір» деген түсінік бар.
Несиелер ешқашан көрмеген телефон нөмірлері арқылы рәсімделеді. Яғни, біз азаматтарды қарызға батырамыз, бірақ олар сол туралы білмейді, — деп ашуланды депутат.
Әбеновтің айтуынша, интернет-алаяқтықпен күрес тек қылмыстың толық тізбегін ашу арқылы ғана нәтижелі болады, бірақ оны ешкім ашуға тырыспайды.
ІІМ-нің «К» бөлімі тергеуді жүргізуге ынталы емес. Олар алаяқтық фактісін тіркейді де, «Барлығын аштық» деп, әрі қарай тергеуді тоқтатады. Кім нөмірді алды? Қайда тіркелген? Банкте оған кім көмек көрсеткен? Алаяқтар қалай бір күнде бес банкте ЭСҚ алып, сол банктерден қарыз ала алады? Мұның артында банк қызметкерлері мен ұялы байланыс компаниясының қызметкерлері тұрғаны сөзсіз, — деді Мұрат Әбенов.
Не істеу керек?
Киберқылмыстардың артуымен күресу үшін Әбенов Қазақстан азаматтарының қарыздарын, сенімді нөмірлер арқылы рәсімделген, электронды үкіметте тіркелмеген немесе жалған ЭСҚ арқылы алынған несиелерді сотсыз жоюды ұсынды.
Оның пікірінше, сондай-ақ биометриялық сәйкестендіру жүйесі енгізілмеген қаржы ұйымдарының берген несиелерін де жою қажет.
Былтыр мен СМС-код орнына биометриялық сәйкестендіруді қарыз беру үшін негіз ретінде талап қойған болатынмын, бірақ жақында МЦРИАП әлі күнге дейін биометриялық сәйкестендіру ережелерін бекітпегенін білдім. Демек, банктер өздері адамның жеке басын тексеріп, қарыз береді. Мұндай қарыздар болмауы керек, — деп есептейді депутат.
Одан бөлек, Мұрат Әбенов тергеуді басқа мемлекеттік органға тапсыруды ұсынады, өйткені ІІМ бұл мәселеге тереңірек барғысы келмейді.
Депутаттардың пікірлері
Бахытжан Базарбек пен Марат Башимов дропперлердің заңды жауапкершілігін арттыру керектігін айтты. Қазіргі уақытта дропперлер көбіне куәгерлер ретінде есептеледі, алайда депутаттар олардың қылмыстық іс-әрекеттерге қатысушылар ретінде танылуы тиіс деп санайды.
Дропперлердің құқықтық мәртебесі заңмен толық реттелмеген. Бұл кемшілік алаяқтардың көмекшілерін жауапкершіліктен босатып, болашақ дропперлерді қылмыстық әрекеттерге тартуға мүмкіндік береді, — дейді Бахытжан Базарбек.
Олар сондай-ақ банктердің күдікті қаржылық операцияларды бақылауда ұстау қажеттігін атап өтіп, дроппер карталарын қолдануды қатаң тексеруді ұсынады.
Банктерге күдікті қаржылық операцияларды міндетті түрде бақылау енгізу керек, әсіресе дроппер карталары пайдаланылған кезде және клиент шоттарының тиісті бақылаусыз қалуына байланысты қылмыс жасалған жағдайда, — деп қосты Марат Бәшімов.
Неге бұл маңызды?
Депутаттар атап өткендей, киберқылмыстар Қазақстандағы ең жылдам өсіп келе жатқан қылмыс түріне айналды. Соңғы 5 жылда алаяқтық әрекеттердің саны 1,5 есеге артқан. 2024 жылы интернет-алаяқтықтың 22 мыңнан астам оқиғасы тіркеліп, зиян көлемі 45 миллиард теңгені құрады. Бірақ интернет-алаяқтықтардың тек 36%-ы ғана ашылған.
Депутаттар бұл жағдайды жақсарту үшін қарыздарды кешірудің көптеген жолдарын ұсынғанымен, азаматтар әлі де алаяқтардың құрбаны болып, банктердің әрекетсіздігінен зардап шегіп жатыр.