15 сәуір – ғашықтар күні. Мереке қазақ эпосының кейіпкерлері Қозы Көрпеш пен Баян Сұлудың құрметіне белгіленген. Батыс стиліндегі Валентин күніне балама ретінде енгізілген бұл дата халқымыздың ұлттық құндылықтары мен махаббат туралы төл түсінігін дәріптеуді мақсат етеді, деп хабарлайды Ulysmedia.kz.
«ҚОЗЫ КӨРПЕШ ПЕН БАЯН СҰЛУ» ЖЫРЫ ЖАЙЛЫ
Қазақ фольклорының алтын қорында махаббат тақырыбына арналған туындылар аз емес, алайда «Қозы Көрпеш – Баян Сұлу» жырының орны ерекше. Бұл – халық жадында ерте заманнан қалыптасқан, адалдық пен шынайы сезімнің ең көне әрі ең биік шыңы саналатын лиро-эпостық туынды.
Ғасырлар бойы ақындар мен жыраулардан ауызша тарап келген бұл жыр XIX ғасырдан бастап қағазға түскен. Қазақ даласының рухани қазынасына таңдай қаққан саяхатшылар мен зерттеушілер бұл сюжетті жазып алып, әлемдік ғылыми айналымға қосты. XIX ғасырдың басында алғаш рет баспа бетін көрген жыр содан бері халықтың ең көп оқитын рухани мұрасына айналды.
Фольклортанушылар жырдың 30-дан астам нұсқасын анықтаған. Әр орындаушы аңызға өзіндік реңк беріп, оны байыта түскен. Бұл махаббат хикаясы тек қазақ халқына ғана тән емес. Қос ғашықтың тағдыры алтай, башқұрт және татар халықтарының ауыз әдебиетінде де өз көрінісін тапқан. Ендеше «Қозы Көрпеш – Баян Сұлу» жыры тек әдеби шығарма емес, бүкіл түркі жұртына ортақ, махаббаттың қасиеті мен сертке беріктікті паш ететін мәңгілік ескерткіш.
Белгілі орыс ғалымы Григорий Потанин «Қозы Көрпеш – Баян Сұлу» жырын жоғары бағалап, оны «қазақ эпосының шоқтығы биік үлгісі» деп атаған. Ал қазақ әдебиетінің классигі Мұхтар Әуезов жырдың әр нұсқасында кейбір детальдар өзгергенімен, негізгі оқиға желісі сақталып, барлық нұсқалар бір сюжетке негізделетінін атап өткен.
ҚОЗЫ МЕН БАЯН НЕГЕ ҚОСЫЛМАҒАН?
Жырдың өзегі – екі дос, екі әке – Сарыбай мен Қарабайдың аң үстінде берген сертінен бастау алады. Олар әлі дүние есігін ашпаған перзенттерін атастырып, құда болуға уәделеседі. Алайда, тағдырдың жазуымен Сарыбай ұлы туылмай жатып дүниеден озады. Осы сәттен бастап екі отбасының жолы екіге айырылса да, халық жадында қалған анттың жаңғырығы өшпейді.
Уақыт өте келе Сарыбайдың ұлы Қозы – мәрттік пен адалдықтың символындай ержүрек жігіт, ал Қарабайдың қызы Баян – теңдессіз сұлулық пен кемеңгер ақылдың иесі болып ержетеді. Тіпті бір-бірін көрмей тұрып-ақ, екі жастың жүрегінде ежелгі серттің оты тұтанып, мөлдір махаббатқа ұласады.
Бірақ бұл сезімнің алдынан үлкен сынақ шығады. Қарабай дүниеқоңыздық пен қорқақтыққа бой алдырып, ежелгі досына берген уәдесінен таяды. Ол қызын жетім қалған Қозыға емес, мал-мүлкі мол, күш-қуаты басым Қодарға бермек болады. Қодар – жырда айлакер, қатал әрі мейірімсіз кейіпкер ретінде бейнеленіп, махаббат жолындағы басты кедергіге айналады. Жырда Қодар Қозыны аңдып жүріп өлтіреді. Ал Баян Қодардан өш алу үшін оны айламен құдыққа түсірген. Бірақ сүйгенісіз өмірдің мәні жоқ екенін түсінген ол:
“Қозысыз маған күн қараң” – деп, ғашығының қабірінің басында өзіне қанжар салып қаза табады.
ҒАШЫҚТАР КЕСЕНЕСІ ҚАЙДА ОРНАЛАСҚАН?
Бұл хикая – тек екі жастың махаббаты емес, сертке адалдық пен сатқындықтың, шынайы сезім мен ашкөздіктің арасындағы бітпес күрес. Қозы мен Баянның тағдыры арқылы халық махаббаттың қашанда байлық пен биліктен жоғары екенін паш етеді.
Абай облысының Аягөз ауданы аумағында «Қозы Көрпеш – Баян Сұлу» кесенесі орналасқан. Бұл ескерткіш қазақ даласындағы ең көне сәулет құрылыстарының бірі саналады және халық арасында қос ғашықтың мәңгілік махаббатының белгісі ретінде танылған.