Ертеде қазақ әйелдері сәукеле, тақия, кимешек секілді ұлттық бас киімдердің бірнеше түрін кигені белгілі. Алайда олардың әр өңірде, тіпті әр рудың арасында өзіндік ерекшеліктері болғанын көпшілік біле бермейді.Танымал этнодизайнер Тілек Сұлтан Астанадағы Президенттік орталықта өз көрмесін ашты. Онда оның туындыларымен қатар, ХХ ғасырдан сақталған, өзі қалпына келтірген көне бас киімдер де қойылған. Қазақтың әр руы бас киімді өзінше безендіріп, ою-өрнек салуда қалыптасқан дәстүрін ұстанған.
Көрмеге қойылған бұйымдарға тоқталмас бұрын, оны ұйымдастырған этнодизайнердің өмір жолы мен ұстанымына назар аударған жөн. Өйткені оның өмірбаянында қызық деректер аз емес.
Тілек Сұлтан – Қытайдан келген қандасымыз. Ол 1990 жылы Шыңжаңда дүниеге келген. 18 жасында тарихи отанына қоныс аударып, қазақтың ұлттық киімдерін қалпына келтірумен айналыса бастаған. Бұл өнерді оған әжесі үйретіпті.
Шамамен он жыл бұрын Тілекке Ұлы жүздің Албан руынан шыққан әйелге тиесілі көне кимешекті әкеліп, дәл сондай бас киім тігіп беруді өтінген. Сол кезде ол қазақ әйелдерінің дәстүрлі бас киімдеріне қатысты қаншама құнды дерек пен олардың мән-мағынасы уақыт өте ұмыт болғанын түсінген.
Тілек Сұлтан өзін заманауи сән үлгісін жасайтын этнодизайнерлердің қатарына қоспайды. Оны ұлттық киім тарихын зерттеуші деуге де болады. Оның басты мақсаты – тарихи деректерге сүйене отырып, қазақтың ұлттық киімдерін, әсіресе кимешектерін бастапқы қалпына келтіру.
Осы мақсатта ол мұрағаттарды ақтарып, этнографиялық еңбектерді зерттейді. Көне бұйымдарды іздеп, ауыл-ауылды аралайды.
– Мен еліміздің әр өңірінен көне кимешектер жинаймын. Сонымен қатар, бұрынғы мұрағат суреттерін зерттедім. Әр фотосуреттің қай өңірде, қай ауылда түсірілгеніне ерекше мән бердім, – деді дизайнер Ulysmedia.kz тілшісіне.
Дизайнердің айтуынша, рулық жүйе қалыптасқан дәстүрлі қазақ қоғамында әйелдің бас киімі өзін танытатын айрықша белгі болған. Оған қарап әйелдің қай рудан шыққанын, жасын, қоғамдағы орнын ажыратуға болатын.
Мәселен, бойжеткен қыздар тақия кисе, ұзатылатын қыздар сәукеле киген. Ал ана атанған, ел ішінде сый-құрметке ие әйелдер кимешек тартқан. Оның тігілуі мен безендірілуі әр өңірде әртүрлі болған.
Президенттік орталықтағы көрмеге тарихи үлгілердің түпнұсқалары да, соларға қарап қайта тігілген бірнеше кимешек те әкелінген.
Мына суретте Орта жүздің Найман тайпасына жататын Қызай руы әйелдерінің кимешектері көрсетілген. Олардың басты ерекшелігі – ашық қызыл түсті кестелері.
Сол жақтағы кимешек айқас тігіспен кестеленген. Бұл – Жанна Батырбаеваның жұмысы. Ал оң жақтағы кимешек бізкесте әдісімен өрнектелген. Ол ХХ ғасырдан сақталған, кейін қалпына келтірілген бұйым.
Ал Албан руы әйелдерінің кимешектері ұстамды түстерімен ерекшеленеді. Оларды безендіруде ақ, алтын түстес және сарғыш реңктер қолданылған. Ою-өрнектерінде өсімдік бейнелері мен геометриялық пішіндер үйлесім тапқан.
Найман әйелінің кимешегі де ерекше көз тартады. Сән-салтанатына қарағанда, оны жасы үлкен, ел ішінде беделі бар әйел киген болуы мүмкін. Бас киім кестемен, қауырсындармен және түрлі әшекеймен безендірілген.
Жанындағы кимешектен тағы бір айырмашылығы – мұнда күндік бар.
– Қазақтар көшпелі өмір сүргендіктен, базар, жәрмеңке мен дүкендер елді мекендерден шалғайда орналасқан. Сондықтан күндікті күнделікті тұрмыста әртүрлі мақсатта пайдаланған. Мысалы, ер адам аттан құлап жарақат алса, күндіктің матасын таңғыш ретінде қолданған. Босанған әйелдер нәрестесін соған орап, жөргек еткен. Ал адам қайтыс болғанда, бұл мата кебін ретінде де пайдаланылған, – деп түсіндірді Тілек Сұлтан.
Көрмеге тағы бір ерекше бұйым қойылған. Ол – ХХ ғасырда Өзбекстанда өмір сүрген Қоңырат руының қызына тиесілі қызыл түсті желек. Желек – ұзатылатын қыздың басына жабылатын сәнді жамылғы.
Ulysmedia тілшісімен әңгімелескен Тілек Сұлтан кимешекті тек діни киім ретінде қарастыру дұрыс емес деп есептейтінін айтты. Оның сөзінше, кимешек ислам талаптарына сай келгенімен, күнделікті тұрмыста да көптеген қажетке жараған.
– Қазір бұл мәселеге қатысты әркім әртүрлі пікір айтып жүр. Әрине, қазақ – мұсылман халық. Кимешек те шариғат талаптарына қайшы келмейді. Бірақ мен оны ең алдымен халқымыздың дәстүрлі киімі дер едім.
Біздің жеріміз – кең дала. Қазақтар ашық далада өмір сүрген. Сондықтан кимешек әйелдердің құлағын суықтан қорғаған. Сонымен қатар, кимешектің төменгі жағында «екше» деп аталатын бөлігі бар. Ол беттің төменгі жағы мен иекті ұстап тұрады. Әсіресе 40-50 жастан асқан әйелдердің иек тұсындағы терісі салбырай бастайтыны белгілі. Кимешек сол тұсты жинақы ұстап тұрған.
Оның тазалық жағынан да пайдасы болған. Мысалы, әйел ас дайындағанда шашы тамаққа түспеген.
Бұдан бөлек, қазақ әйелдері көбіне тұңғыш баласын дүниеге әкелгеннен кейін кимешек кие бастаған. Сәбиін емізген кезде де сонымен көлегейленіп, ыңғайлы пайдаланған.
Жалпы, сол заманда кимешек күнделікті тұрмысқа өте қолайлы бас киім болған, – дейді ол.
Айта кетейік, Тілек Сұлтанның еңбектері халықаралық деңгейде де мойындалған. Ол ЮНЕСКО-ның сапа белгісіне ие болған. Этнодизайнердің қолынан шыққан бұйымдар мен қазақтың ұлттық киімдер топтамалары Түркия, АҚШ, Үндістан, Өзбекстан, Түрікменстан, Қырғызстан, Франция және Катарда өткен көрмелер мен байқауларда көпшілік назарына ұсынылған.