Осы аптаның күн тәртібі Ақорданың стандартты дипломатиялық белсенділік шеңберінен шығып, өңірдегі жаңа геосаяси жағдайдың өзіндік индикаторына айналғанын көрсетеді. Мемлекет басшысының баспасөз қызметінің хаттамалары мен фотоесептеріне көз жүгіртсек, президент резиденциясындағы кездесулерде ресми релиздерде айтылғаннан әлдеқайда терең мағына бар екенін түсінуге болады.
Аптаның басында Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Израиль президенті Ицхак Герцогты қабылдады. Бұл кездесудің кадрлары дәстүрлі дипломатиялық рәсімдерден айқын ерекшеленді. Қазақстан президентінің жүзінде күлкінің ізі де байқалмайды. Барынша іскер сипатта өтті. Ордендер де, салтанатты ресми түскі астар да болған жоқ.
Израиль президентімен кездесуден фото, Ақорда
Сарапшылар бірден мұны Астананың «жұмсақ күш» саясатының көрінісі деп бағалады. Биньямин Нетаньяхудың үкіметінің әрекеттері халықаралық қоғамдастықта және мұсылман әлемінде өткір реакция тудырып отырған жағдайда, Қазақстан өз ұстанымын нақты көрсетті: біз дипломатиялық арналарды сақтаймыз, бірақ саяси қолдау білдірмейміз. Қазақстан халықаралық құқықты жақтайды, ал Ақордадағы бұл сабыр кез келген мәлімдемеден де мәндірек болды.
Ресми Астана сыртқы саясаттағы сабақтастықты да сақтап отыр. Қазақстанның «Авраам келісімдеріне» қосылуы елдің халықаралық диалогқа ұмтылысын көрсетеді. Бірақ тағы бір маңызды жайт бар – Герцогтың Қазақстанға сапарының өзі көп нәрсені аңғартады. Менің дереккөздерім бойынша, Израиль басшысы Астанаға басқа елдер аумағын айналып өтіп, күрделі маршрутпен келген. Яғни бұл жай ғана «жолай кіріп шығу» емес, мақсатты әрі мағыналы сапар.
Бұған дейін Израиль сыртқы істер министрінің келуі, сыртқы саясат ведомстволары арасындағы телефон келіссөздері – бәрі алдын ала дайындықтың болғанын көрсетеді. Бұл Израильдің Қазақстанды стратегиялық маңызды ел ретінде қарайтынын аңғартады.
Израиль үшін Қазақстан бүгінде тек Орталық Азиядағы серіктес емес. Бұл – ықпал нүктесі, мұсылман әлемімен диалог арнасы және ықтимал одақтас.
Ықпал ету жүйесінде терең өзгеріс жүріп жатыр: Александр Машкевичтің қайтыс болуы Израильді қазақстандық элитамен байланыстыратын бейресми делдалды әлсіретті. Бұл Тель-Авив үшін белгілі бір қиындық туғызды.
Сондықтан Израиль дипломатиясының белсенділігінің артуын осы өзгерістерге тікелей жауап ретінде қарастыруға болады. Израиль енді формалды хаттамаларға көшіп отыр: мәртебелі сапарлар мен тікелей келіссөздер негізгі құралға айналған сияқты.
Апта ортасында өткен Чехия премьер-министрі Андрей Бабиш пен жапон саяси элитасының өкілі Ясутоси Нисимураның сапарлары мүлде басқа сипатта болды. Тоқаевтың қонақтарды І дәрежелі «Достық» орденімен марапаттауы бұл байланыстардың стратегиялық маңызын айқындады.
Чехия премьерімен кездесуден фото, Ақорда
Жапон саяси өкілімен кездесу, Ақорда
Ал Ресей сыртқы істер министрі Сергей Лавровтың сапары басқаша сипат алды. Келіссөздер іскерлік ырғақта өтіп, мазмұндық мәселелерге бағытталды. Сырт көзге бұл алдағы Владимир Путиннің мемлекеттік сапары алдындағы «сағаттарды сәйкестендіру» сияқты көрінді.
РФ СІМ басшысымен кездесу, Ақорда
Астана осылайша өзінің бейтараптық стратегиясына адалдығын тағы да растады: ол тек ескі міндеттемелер аясында ғана емес, жаңа серіктестермен де байланысты дамытуға дайын екенін көрсетті.
Қазіргі геосаяси жағдайда Қазақстанның Израильмен қарым-қатынасы ерекше стратегиялық мәнге ие болып отыр. Қасым-Жомарт Тоқаевтың БҰҰ реформаларын ілгерілету және жаңа қауіпсіздік архитектурасын қалыптастыру бастамалары аясында Израильмен байланыс – маңызды дипломатиялық элемент.
Мемлекет басшысының «жеке дипломатиясы» да оның ерекше мәртебесін көрсетеді. Ақ үйдегі тарихи кездесу кезінде Тоқаев пен Трамп келіссөздері барысында Биньямин Нетаньяхумен тікелей байланыс орнатылғаны – Қазақстан президентінің жаһандық шешімдер қабылдау үдерісіндегі маңызды бітімгер ретінде танылғанын білдіреді.
Бүгінде Қасым-Жомарт Кемелұлы тек мемлекет басшысы ғана емес, жаһандық деңгейдегі дипломат ретінде әрекет етуде. Женевадағы БҰҰ жүйесіндегі тәжірибесі оған өңірлік үдерістердің жасырын динамикасын түсінуге мүмкіндік береді. Таяу Шығыс саясатын терең білуі оған «үнсіз дипломатия» стратегиясын іске асыруға жағдай жасап отыр.
Сонымен қатар Қазақстан дипломатиясы тәуекелдерді шебер басқара отырып, Иранмен прагматикалық байланыстарды сақтап, Каспий өңіріндегі стратегиялық тепе-теңдікті бұзбай, Таяу Шығыспен сенімді диалог жүргізіп отыр.
Осы қарқынды дипломатиялық аптада мені Қазақстандағы Израиль елшілігінің ресми қабылдауына шақырды. Кәсіби ортада мұны ұнатпағандар болды: Газа секторындағы жағдайды ескермеді деген сын айтылды.
Жауабым біреу: мен – журналиспін. Менің идеологиялық жақтасуға немесе бір тарапты қолдауға құқым жоқ. Қақтығыстағы барлық тарапқа тең мүмкіндік берілуі тиіс деп білем.
Айтпақшы, Иран ұстанымын көрсету қажет болғанда, Ulysmedia.kz Қазақстанда алғашқылардың бірі болып Иран елшісімен толыққанды сұхбат ұйымдастырды. Бұл – пікір теңгерімін сақтау әрекеті.
Дипломатиялық іс-шараларға қатысу – бұл ұстаным білдіру емес, кәсіби міндет. Ақпаратты бірінші көзден алу, ресми мәлімдемелерден бөлек астарлы сигналдарды түсіну мүмкіндігі.
Қазіргі әлемдік тұрақсыздық жағдайында бейтараптық – немқұрайлылық емес, керісінше, ақыл-ой тепе-теңдігін сақтаудың жалғыз жолы.
Қазір қатаң поляризация кезеңі. «Тарап таңда» деген қысым күшейе бастады. Бірақ үлкен геосаясатта да, журналистикада да көпвекторлық ұстаным әлсіздік емес, интеллектуалдық өміршеңдік стратегиясы.
Кейде бұл езу тартуға мұрша бермейтін жұмыс. Бірақ әрдайым байыппен атқарылатын іс.
Самал Ибраева
Ulysmedia.kz бас редакторы