Мыс қазіргі экономиканың негізгі материалдарының біріне айналып келеді. Электр энергетикасы, көлік, байланыс, тұрмыстық техника, компьютерлер, электромобильдер, жаңартылатын энергетика – осы бағыттардың барлығының дамуы металға деген сұранысты арттырып отыр. Шикізат қоры мол Қазақстан үшін бұл жаңа мүмкіндіктерге жол ашады.
Алайда бүгінде мәселе елдің қанша мыс өндіре алатынында ғана емес. Өндірістік тізбектің және соның нәтижесінде қалыптасатын қосылған құнның қандай бөлігі ел ішінде қалатыны да маңызды. Сондықтан сарапшылар қауымдастығында шикізаттық модельден мысты терең өңдеуге көшу мәселесі барған сайын жиі талқыланып жатыр.
Өндіруден өнеркәсіптік тізбекке дейін
ҚР ҒЖБМ ҒК Экономика институтының директоры, экономика ғылымдарының докторы, профессор Еркін Садықовтың айтуынша, ел өндірістік тізбек бойынша түпкі өнімге қарай неғұрлым алға жылжыған сайын оның бәсекеге қабілеті де арта түседі.
Минералды шикізатты терең өңдеу үшін тек өндірістік қуаттардың болуы жеткіліксіз. Ол үшін қолжетімді әрі тұрақты электр энергиясы, дамыған көлік және логистика жүйесі, ілеспе өндірістер мен білікті кадрлар қажет. Соның нәтижесінде ірі металлургия кәсіпорнының айналасында тұтас өнеркәсіптік экожүйе қалыптасады. Жабдықтарға, жөндеу жұмыстарына, көлік және инженерлік қызметтерге, энергетикаға, сервистік қызметтерге және мамандар даярлауға қосымша сұраныс пайда болады.
Еркін Садықовтың пікірінше, шикізат өндіруден бастап жоғары деңгейдегі өңдеуге дейінгі барлық кезеңді дамыту экономиканы көпсалалы әрі тұрақты етеді. Сарапшы өнеркәсіпті кластерлік негізде дамытуға қатысты халықаралық мысал ретінде Чилиді, Қытайдың Цзянси провинциясын және Германиядағы Aurubis металлургиялық кешенін келтіреді. Қазақстан үшін қолда бар шикізат базасын, энергетиканы, географиялық ерекшеліктерді және жинақталған өндірістік тәжірибені ескере отырып, өзіндік модель қалыптастыру қажет.
Мемлекет бағытты айқындап қойды
Минералды шикізатты терең өңдеу Қазақстанның өнеркәсіптік саясатының негізгі міндеттерінің біріне айналып отыр. Еркін Садықов мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың елде берік өнеркәсіптік қаңқа қалыптастыру және экономикалық дербестікті қамтамасыз ету қажеттігі туралы ұстанымына назар аударды.
Атап айтқанда, президент бастапқы өңдеу өнімдерін экспорттап, сонымен қатар жоғары деңгейде өңделген тауарларды импорттау тәжірибесінен біртіндеп бас тарту міндетін қойған.
Бұл мәселе мыс өнеркәсібі үшін аса өзекті. Қазақстанда қазірдің өзінде қажетті ресурстар, кен өндіруші кәсіпорындар мен металлургиялық құзыреттер бар. Алайда қолданыстағы мыс металлургиясы негізінен Кеңес дәуірінде салынған қуаттарға сүйенеді.
Балқаш мыс балқыту зауыты 1938 жылы, ал Жезқазған мыс балқыту зауыты 1970 жылдардың басында жұмысын бастаған. Тәуелсіздік жылдарында мыс өндіру мен байыту көлемі айтарлықтай өскенімен, елде жаңа ірі мыс балқыту зауыттары салынған жоқ.
Соның нәтижесінде шикізат базасы келесі өңдеу кезеңіне қарағанда жылдамырақ дамыды. Сондықтан келесі міндет – ішкі өңдеу көлемін арттырып, өндірістік тізбекті біртіндеп ұзарту.
Бұл ретте мыс балқыту қуаттарын ғана арттыру жеткіліксіз.
Заманауи мыс балқыту зауыты қандай болуы керек?
Мәселенің технологиялық жағына PhD сарапшы Мейрам Атаманов назар аударды. Оның пікірінше, жаңа мыс балқыту қуаттарын іске қосу концентрат экспортынан Қазақстан ішінде толыққанды өнеркәсіптік тізбек қалыптастыруға қарай жасалған маңызды қадам болуы мүмкін. Бұл ретте заманауи металлургиялық зауыт тек өндіріс көлемімен өлшенбейді.
Бірінші негізгі шарт – экологиялық қауіпсіздік. Жаңа және жаңғыртылатын кәсіпорындарда газды тиімді тазарту және құрамында күкірті бар қосылыстарды ұстау жүйелері, шығарындыларды автоматтандырылған бақылау және қалдықтарды басқарудың заманауи тәсілдері қолданылуы тиіс.
Екінші шарт – шикізатты кешенді пайдалану. Мыс концентраты – құрамы күрделі шикізат. Сондықтан заманауи металлургия тек негізгі металды алумен шектелмей, шикізат құрамындағы құнды ілеспе компоненттерді де тиімді пайдалануға ұмтылуы керек.
Мейрам Атаманов өндірістік қалдықтарды өндірістің сөзсіз шығыны ретінде емес, әлеуетті екінші реттік шикізат ретінде қарастыру қажеттігін де атап өтті.
Катодты мыс соңғы нүкте болмауы керек
Катодты мыс өндірудің өзі толыққанды өнеркәсіптік тізбектің қалыптасуын аяқтамайды. Келесі деңгей – кабель өнімдерін, қорытпаларды, энергетикаға, электроникаға, машина жасауға және басқа да салаларға арналған компоненттерді өндіру.
Дәл осы кезеңдерде металл әлдеқайда кең экономикалық әсер қалыптастыра бастайды. Сондықтан екі модельдің айырмашылығы айқын.
Бірінші модельде ел кен өндіреді, концентрат немесе металл шығарады да, оны әрі қарай өңдеу үшін экспорттайды.
Екінші модельде өз шикізат базасы ұлттық өндірістердің тұтас кешенін дамытуға негіз болады.
Қазақстан үшін міндет – екінші модельге біртіндеп көшу.
Бір зауыт емес, өнеркәсіптік экожүйе қажет
Осылайша, мыс саласының болашағы туралы пікірталасты тек жаңа балқыту қуаттарын салу мәселесімен шектеуге болмайды.
Толыққанды өндірістік тізбек қажет:
шикізат → өңдеу → металл → материалдар → компоненттер → дайын өнеркәсіптік өнім.
Оны қалыптастыру үшін бір уақытта энергетикалық қуаттар, көлік инфрақұрылымы, технологиялық және сервистік компаниялар, отандық машина жасау саласы, ғылыми құзыреттер және кадр даярлау жүйесі қажет болады.
Сонда металлургияға салынған инвестициялар бір кәсіпорынның шекарасынан әлдеқайда кең әсер етеді. Олар инженерлер мен жұмысшыларға, жабдықтар мен қызметтерге сұраныс тудырып, өндіріс орналасқан өңірлердің дамуына ықпал етеді және кейін экономиканың басқа секторларында пайдалануға болатын құзыреттерді қалыптастырады.
Бұл ретте екі сарапшының ұстанымы іс жүзінде тоғысады. Еркін Садықов терең өңдеуді неғұрлым әртараптандырылған әрі тұрақты экономика қалыптастыру құралы ретінде қарастырса, Мейрам Атаманов мұндай өзгеріске қажетті технологиялық шарттарға – өндірістің экологиялық тазалығына, шикізатты кешенді пайдалануға және кейінгі өңдеу кезеңдерін дамытуға назар аударады.
Қазақстанда бастапқы артықшылық – өзінің минералдық-шикізат базасы бар. Ендігі міндет – бұл шикізаттық артықшылықты өнеркәсіптік және технологиялық артықшылыққа айналдыру: заманауи өңдеу кәсіпорындарын құру, кейінгі өндіріс кезеңдерін дамыту және өзіндік инженерлік мектеп қалыптастыру.
Сонда мыс өндірісінің өсуі ел үшін өндірілген металл көлемінің артуын ғана емес, жаңа өндірістердің, технологиялардың, жұмыс орындарының пайда болуын және неғұрлым тұрақты өнеркәсіптік экономиканың қалыптасуын білдіреді.