Бүгін Еркінғали Бүркіталин мен Қадырбек Шынбаев Қазақстан қоржынына тарихи екі алтын салды. Бұл спорт түрі Азиада бағдарламасына алғаш рет енгізіліп отыр. Ал біздің спортшылар бірден жеңіс тұғырының ең биік сатысына көтерілді. Федерацияның құрметті президенті үшін бұл – жүлде жоспарының орындалғаны. Жапонияға аттанар алдында федерация дәл осы екі алтынды алуға уәде берген еді. Уәде орындалды.
Қазақстандық каратэшілер мен велошабандоздар межелі алтындарға қол жеткізіп үлгерді. Енді қалған спортшылар Азиада алаңында өз міндеттемелерін орындауы тиіс. Бұл жерде әңгіме тек ұлттық құраманың медаль кестесіндегі орны туралы емес. Қазақстан спортында ауқымды өзгерістер басталғаннан кейін жиі қойыла бастаған тағы бір сауал бар: Ербол Мырзабосынов министр болғаннан бері нақты не өзгерді және бұл өзгерістер спорт нәтижесіне қалай әсер етеді?
Ulysmedia.kz федерациялардың Азиада алдында берген уәделерін алғашқы нәтижелерімен салыстырып, олардың қаншалықты орындалып жатқанын саралап көрді. Сондай-ақ федерациялар өздерінің өміршеңдігін дәлелдей ала ма деген мәселеге назар аударды.
КӨЗДЕЛГЕН МЕЖЕЛЕР
Жапонияның Айти және Нагоя қалаларында өтіп жатқан XX жазғы Азия ойындарының алғашқы күні Қазақстан құрамасы үшін ақжолтай жаңалықтан басталды. Бірінші күннің қорытындысы бойынша ұлттық құрама медаль кестесінде төртінші орынға жайғасты. Алдыңғы қатарда Қытай, Жапония және Оңтүстік Корея тұр.
Қазақстанға алтынды велошабандоздар Алексей Луценко мен Рината Сұлтанова, сондай-ақ каратэшілер Жоламан Биғабыл мен Софья Берульцева әкелді. Қола медальді триатлоншы Арлан Жаңабай және қазіргі бессайыстан ерлер құрамасы – Темірлан Әбдірайымов, Тихон Варехин, Лев Чувашов пен Кирилл Стадник иеленді. Каратэші Әсел Қанай күміс жүлдеге қол жеткізді.
Алайда Ulysmedia.kz анықтағандай, бұл медальдар – Азиадаға дейін Астанада бекітілген жоспардың бір бөлігі. Белгілі болғандай, федерациялар жарыс басталмай тұрып-ақ өз мүмкіндіктерін саралап, Жапониядан қанша алтын алып қайтуды көздеп отырғандарын хабарлаған.
ФЕДЕРАЦИЯЛАР НАҚТЫ САНДЫ АТАҒАН
Ойындарға дайындық қызған кезде Туризм және спорт министрі Ербол Мырзабосынов спорт федерацияларының өкілдерімен кеңес өткізген. Кеңесте мәселе нақты қойылған: Қазақстан құрамасы неге қабілетті және қандай нәтижеге үміт артуға болады?
Сол кезде спорт саласының басшылары нақты сандарды атап, алтын медаль бойынша жоспарларын жариялаған. Ең бастысы, олар осы жоспарларды орындауға міндеттеме алған.
«Лайықты өнер көрсетуге тырысамыз» деген үйреншікті сөз бен нақты санның айырмасы жер мен көктей. Азиада аяқталған соң бұл тізімді ашып, алдын ала айтылған көрсеткіштерді нақты нәтижелермен салыстыруға болады. Мұны біреуді кінәлі немесе жеңіліске ұшыраған адам деп жариялау үшін жасамау керек. Спорт медаль өндіруге кепілдік беретін зауыт конвейері емес.
Азиаданың медальдық есебінде ең алдымен алтын жүлделердің саны ескеріледі. Үш жыл бұрын Қазақстан Ханчжоудағы Азиададан 80 медаль – 10 алтын, 22 күміс және 48 қола жүлде алып қайтқан. Алайда жалпы есепте 11-орынға тұрақтаған.
Биылғы дүбірлі дода басталғалы көптің көкейіндегі ең басты сұрақ: спортшылардың қаншасы жүлде тұғырына көтеріліп қана қоймай, финалда жеңіске жете алады?
КАРАТЭ: УӘДЕ ЕТІЛГЕН ЕКІ АЛТЫН ДА ҚОРЖЫНДА
Өз жоспарын алғаш орындаған – Болат Хавлахат басқаратын WKF каратэ федерациясы. Азиада алдында федерация екі алтын медаль алуды мақсат еткен. Жүлденің екеуі де жарыстың алғашқы күнінде қоржынға түсті.
Жоламан Биғабыл 55 келіге дейінгі салмақта кумитэ бойынша турнирде жеңіске жетті. Финалда ол Өзбекстан өкілі Хумоюнмирзо Халимовты 9:1 есебімен ұтты. Ал Софья Берульцева Қазақстанға екінші алтынды әкелді. Ол бұған дейінгі Азиадада жеңіп алған чемпиондық атағын қорғап қалды. Бұған қоса, Әсел Қанай 61 келіге дейінгі салмақта күміс медаль алды.
Спорттық есеп үшін сирек кездесетін жағдай: бәрін бір ғана сөйлеммен түйіндеуге болады – алтын жөніндегі жоспар орындалды.
Алайда бұл ең алдымен спортшылар мен олардың жаттықтырушыларының жеңісі. Ал федерация мен министрліктің атқарған жұмысын бөлек талдау қажет: спортшыларды дайындауға қандай жағдай жасалды, командаға қандай шешімдер көмектесті және алдағы жарыстар алдында нені жақсарту керек?
ВЕЛОСПОРТТАҒЫ ЖОСПАР
Велоспортта да жағдай осыған ұқсас.
Райымбек Баталов басқаратын федерация Ойындар алдында екі алтын медаль алуды жоспарлаған. Алексей Луценко мен Рината Сұлтанова бұл екі алтынды жарыстың алғашқы күнінде-ақ иеленді. Яғни каратэ WKF және велоспорт федерациялары өз міндеттемелерін орындап, алтын медаль бойынша жариялаған жоспарларын жүзеге асырды.
Бұл олардың жарыстағы жолы аяқталды немесе басқа жүлделердің маңызы жоқ деген сөз емес. Тек уәделер тізіміндегі екі көрсеткішті қазірдің өзінде нақты нәтижемен салыстыруға болады.
Ал Азиаданың ең қызық кезеңі енді басталады: қалған федерациялар да осы нәтижені қайталай ала ма?
БОКСШЫЛАРДАН – ҮШ АЛТЫН, ММА МЕН МЕРГЕНДЕРДЕН – ЕКІ АЛТЫН
Министрмен өткен кеңесте талқыланған тізім бойынша ең жоғары межені Қазақстан бокс федерациясы белгілеген. Шахмұрат Мүтәліп Жапониядан үш алтын медаль алып келуге уәде берген.
Джиу-джитсу, ММА, стенд атудан, каратэ және велоспорт федерациялары екі алтыннан алуды жоспарлаған.
Дзюдо, таеквондо, жеңіл атлетика, садақ ату, гимнастика, күрес, семсерлесу, ауыр атлетика, теннис, ескек есу және су спорты, сондай-ақ кураш, нысана көздеу, ушу мен су добынан бір-бір алтын медаль алу міндеті қойылған.
Егер барлық уәдені қоссақ, 21 бағыт бойынша Қазақстан 28 алтын медаль күте алады. Десе де, асықпайық. Жарыс әлі аяқталған жоқ. Оның үстіне федерациялардың міндеттемесі медаль алуға кепілдік беретін қолхат емес. Басқа елдердің спортшылары да жеңіске жетуді көздеп келгенін естен шығармаған жөн.
ДЗЮДОШЫЛАР ҚАНДАЙ НӘТИЖЕГЕ ҰМТЫЛАДЫ?
Сандардың өзіне түсініктеме қажет екенін дзюдо мысалынан анық көруге болады.
Федерация бір алтын медаль алуды жоспарлаған. Олимпиада чемпионы Елдос Сметовтің жеңістеріне үйренген жанкүйерлер үшін бұл көрсеткіш аз көрінуі мүмкін. Алайда спорт сарапшысы Айдар Махметов Қазақстанның Азиадаға қатысу тарихында дзюдошылардың небәрі екі рет алтын алғанын еске салады: 2014 жылы Сметов, 2018 жылы Дидар Хамза жеңімпаз атанған.
«Біздің құрамда Олимпиада чемпионы Елдос Сметов бастаған бәсекеге қабілетті команда бар. Биыл түрлі беделді жарыстарда жүлде алған жігіттеріміз де бар. Мен бір алтыннан үміт күтемін және осының өзін жетістік деп санар едім», – деді Махметов Ulysmedia.kz-ке берген пікірінде.
Сарапшы күміс пен қола медальдардан да үмітті. Сонымен қатар командалық жарыста сәтті өнер көрсетуі мүмкін екенін жоққа шығармайды.
МЫРЗАБОСЫНОВТЫҢ ТАЛАБЫ ҚАНДАЙ?
Енді негізгі мәселеге келейік.
Ербол Мырзабосынов Туризм және спорт министрлігін 2024 жылдың күзінде басқарды. Оның келуімен Қазақстан спорты өзгерістер кезеңіне қадам басты. Қаржыландыру жүйесі, спорт ұйымдарын басқару тәсілі және резерв даярлау мәселелері қайта қарала бастады.
Ең елеулі қадамдардың бірі – кәсіби спортқа жұмсалатын шығынға қатысты жаңа тәсіл. Мырзабосынов белгілі бір дәрежеде батыл қадам жасап, кәсіби клубтар мен легионерлерді бюджет қаржысы есебінен қаржыландыруға шектеу енгізді. Министрлік 8 млрд теңгеден астам қаражат үнемделгенін хабарлады.
Тағы бір өзгеріс – қаржыны спорт түрлері арасында бөлудің жаңа тәсілдері. Министрлік ірі халықаралық жарыстардағы нәтижелерді ескеретін критерийлер енгізілгенін мәлімдеді. Бұл федерациялар үшін қаржыландыру мәселесі өлшенетін көрсеткіштермен, яғни нақты спорттық нәтижелермен, соның ішінде алтын медальдармен барған сайын тығыз байланыстырылатынын білдіреді.
Екі жылдың ішінде көп нәрсе өзгерді. Оның ішінде басқару жүйесі де жаңарды: спорт мектептері мен резерв даярлау орталықтары орталықтандырылған жүйеге біріктірілді, ал федерациялар өз жұмысының тиімділігі туралы көбірек ойлануға мәжбүр болды.
Ведомство спорт ғылымын дамыту, есеп жүргізу жүйесін толық цифрландыру және балалар мен жасөспірімдер спортын қолдау жолдарын да қарастырып жатыр.
Сонымен бірге Азиадаға ұлттық құраманы дайындау жұмысына шетелдік мамандар тартылды. Жарияланған мәліметке сәйкес, 11 елден келген 24 шетелдік жаттықтырушы-кеңесші спорттың 13 түрі бойынша командалармен жұмыс істеген.
Министрлік қабылдаған шешімдер мен спорт нәтижелерінің арасында байланыс бар екеніне ешкім таласпайды. Бірақ ол бірден көрінбейді. Мысалы, Софья Берульцева бұдан бұрынғы Азиадада жеңіп алған чемпиондық атағын қорғады. Алексей Луценко жаңа медальға халықаралық жарыстардағы мол тәжірибесімен келді. Бұл жолғы Азиада министрліктің жаңа чемпиондар шығуы үшін қажетті жағдай жасай алған-алмағанын көрсетпек.
ФЕДЕРАЦИЯ БАСШЫЛАРЫ ҮШІН СЫНАҚ
Алтын медаль бойынша қабылданған міндеттемелер жауапкершілік мәселесін талқылауға да жаңа сипат береді. Бұған дейін ірі жарыстардан кейінгі әңгіме көбіне ұлттық құраманың жалпы нәтижесіне келіп тірелетін. Енді әр федерацияға қатысты нақты сұрақ қоюға мүмкіндік бар: нақты федерация не уәде етті, спортшыларды қалай дайындады және соңында қандай нәтиже көрсетті?
Алайда мұндай талдау әр алынбаған медаль үшін автоматты түрде жаза қолдануға ұласпауы керек. Егер спортшы мықты қарсыласына тартысты бәсекеде есе жіберсе, бұл – бір жағдай. Ал команда оқу-жаттығу жиындарын өткізу, спорттық жабдық, медициналық сүйемелдеу немесе іріктеу кезінде қиындықтарға тап болса, мәселе мүлде басқа. Жұрт алдында қабылданған міндеттемелердің мәні болуы үшін олардың артынан да ашық әрі мазмұнды талдау жүруі керек.
РЕФОРМАЛАРДЫҢ НӘТИЖЕСІ ҚАНДАЙ БОЛАДЫ?
Жапониядағы Ойындар 4 қазанға дейін жалғасады. Алда әлі талай жарыс бар. Сондықтан алғашқы алтын медальдарға қарап қорытынды жасауға әлі ерте.
Бірақ қазірдің өзінде Қазақстан спортында бірден үш көрсеткішті салыстыруға мүмкіндік беретін сирек жағдай қалыптасты: федерациялар Азиада алдында не уәде етті, спортшылар жарыста қандай нәтиже көрсетті және министрлік оларды даярлау жүйесінде нені өзгертті?
Бұл – Мырзабосынов үшін маңызды кезең. Ол қаржыландыру мен басқарудың жаңа тәртібін ұсынды, ал Азиада алдында федерациялардан нақты медаль жоспарын алды. Алғашқы жүлделер осы жоспарлардың кейбірі орындала бастағанын көрсетеді.
Нақты қорытынды 4 қазаннан кейін жасалады. Қанша федерация өзіне қойған межеге жетті? Жаңа есімдер пайда болды ма? Қазақстан бұрын қарсыластарына жол берген спорт түрлерінде қандай өзгеріс болды? 2028 жылғы Олимпиада қарсаңында қандай қорытынды жасалады?
Мырзабосынов туралы сөз болғанда, оның «айтты – орындады» деген ұстаныммен өмір сүретіні айтылады. Бірақ спортта министрдің сөзінің артында спортшылар мен жаттықтырушылардың жылдарға созылған еңбегі тұр. Сондықтан Азиададан кейін медальдар туралы дабыралы есептен гөрі маңыздысы – осы медальдарды жеңіп алған спортшыларға қандай өзгерістердің шын мәнінде көмектескеніне адал жауап беру.
Федерация басшыларымен де дәл осындай әңгіме болуы керек. Олар мемлекеттен қаржы алады, оның үстіне әңгіме аз қаражат туралы емес. Демек, қоғамның ұлттық құрамаларды дайындауға қанша қаржы бөлінгенін ғана емес, оның нақты неге жұмсалғанын және қандай нәтиже бергенін білуге толық құқығы бар.
Әсіресе, Азиада алдында федерациялардың өздері нақты мақсаттарын жариялағанын ескерсек, бұл мәселенің өзектілігі артады. Өз міндеттемесін орындағандарды құттықтауға болады. Ал өзгелердің өз бабын көрсетуге мүмкіндігі жеткілікті: алда қазақстандық спортшылар жүлде үшін таласатын финалдар бар.
Алайда Ойындар аяқталған соң әр федерацияның жоспары мен нәтижесін жеке-жеке салыстыру қажет. Егер жоспарланған алтын медаль алынбаса, оның себебін анықтау маңызды.
Ең мықты қарсыласпен тартысты бәсекеде жеңілу бөлек нәрсе, ал дайындықтағы қателік, қаржының тиімсіз жұмсалуы немесе басқарудағы олқылықтың жөні басқа. Егер мәселенің федерация жұмысына байланысты екені анықталса, оның басшылығына жауапкершілік жүктеу, тіпті кадрлық шешімдер қабылдау мәселесінің көтерілуі заңды.
Әңгіме ешкім кепілдік бере алмайтын медальдің алынбағаны үшін жауапқа тарту туралы емес. Мәселе – спортшылардың өз мүмкіндігін толық көрсетуіне кедергі болған шешімдер мен жіберілген кемшіліктерде.
Мемлекет спортқа әдемі есеп үшін ақша құймайды. Егер министр федерациялардан нақты міндеттемелер алса, Азиададан кейін олардың орындалуына қатысты да дәл сондай нақты сұрақ қойылуы керек.