Америкада қандай жағдай болса да, оның салдары түптің түбінде бүкіл әлемге әсер етеді. Вашингтон қабылдаған шешімдер мұнай бағасына, жаһандық экономика мен халықаралық қауіпсіздікке тікелей ықпал етеді. Сондықтан Атлантадағы G20 саммитіне дайындық мәселелері талқыланған сыртқы істер министрлерінің кездесуіне әлемнің назар аударуы заңды. Оның үстіне, жиында тек экономика емес, соғыс пен бейбітшілік мәселелері де көтерілді.
Ulysmedia.kz бас редакторы Самал Ибраева дипломаттардың жұмысын бақылап, кездесудің қорытындысын саясаттанушы, философия докторы Николай Волковскиймен талқылады. Сарапшымен таныстық Женевада басталған еді. Ол кезде БҰҰ алаңында Украиндағы соғысты тоқтатудың мүмкіндіктері сөз болған.
Бұл жолы Атлантада саясаттанушы күтпеген мәлімдеме жасады: соғыс басталғалы бері бейбітшілік дәл қазіргідей жақын көрінбеген. Не өзгерді? Трамп келіссөздерді неге жеделдетіп жатыр? Украинада сайлау өтуі мүмкін бе? НАТО елдеріне шынымен қауіп төніп тұр ма?
G20 елдері сыртқы істер министрлерінің Атлантадағы кездесуінің қорытындысын қалай бағалайсыз? Олар қандай да бір ортақ шешімге жақындай алды ма?
– Бұл кездесу елдердің бейбітшілікке ұмтылысы бар екенін көрсетті. Алайда әзірге ортақ мәміле жоқ. Әр мемлекет болып жатқан оқиғаларға әртүрлі қарайды. Мұндай қайшылықтар ортақ қорытынды құжат қабылдауға кедергі келтіріп отыр. Дегенмен мен қатысушылардың арасындағы келіспеушіліктермен қатар, оларды жақындастыратын мәселелерге де назар аударған жөн деп ойлаймын. Соның бірі – гуманитарлық мәселелер. Гуманитарлық дәліздер ашылып, бейбіт тұрғындарды эвакуациялау жөнінде келісімдер жасалып жатқанын көріп отырмыз. Атап айтқанда, АҚШ-тың бірінші ханымының күш салуы нәтижесінде Олешки қаласынан бейбіт тұрғындар мінген бірнеше автобусты эвакуациялау мүмкін болды.
Украина мен Ресейдің адам құқықтары жөніндегі уәкілдері арасында да белгілі бір байланыс бар. Мұның бәрі тараптардың ортақ тіл табыса алатынын көрсетеді. Әрине, гуманитарлық келісімдерден толыққанды бейбіт келісімге дейін әлі талай жол бар. Бірақ істі бір жерден бастау керек.
Сыртқы істер министрлерінің кездесуімен қатар Украина мен Түркия президенттері де келіссөз жүргізді. Олар Қара теңіздегі қауіпсіздік мәселесін талқылады. Мұның бәрі алдағы келіссөздерге белгілі бір негіз қалыптастырады деп ойлаймын. Сонымен бірге АҚШ-тағы сайлау жақындаған сайын әкімшілік өкілдерінің мәлімдемелері де қатаңдай түскенін байқаймыз. Вашингтон бейбіт келіссөздерден нақты нәтиже талап етіп, қысымды күшейтіп келеді. Марко Рубио барлық тараптың бейбітшілікті қалайтынын айтты. Бірақ басты мәселе – оған қалай қол жеткізуге болады және тараптардың бәрі қабылдай алатын келісім қандай болуы керек?
Марко Рубио баспасөз мәслихатында НАТО елдеріне қауіп жақындағанын айтты. Сіздіңше, бұл қаншалықты шындыққа жақын?
– Мұндай мәлімдемелерге негіз бар деп есептеймін. Ресейдің ұшқышсыз ұшу аппараттары НАТО елдерінің әуе кеңістігіне бірнеше рет кіргеніне куә болдық. Мұндай оқиғалар Румынияда, Польшада және Балтық жағалауы елдерінде – Литва, Латвия мен Эстонияда тіркелді.
Сонымен қатар қауіпсіздік шараларының күшейіп жатқанын, әсіресе Польшада бұл бағыттағы жұмыстың қарқын алғанын көріп отырмыз. Ел қорғаныс қабілетін нығайтуға белсенді кірісті. Қоғамда әскери қауіп-қатерлерді талқылау да жиілеп келеді. Сондықтан Рубионың сөзін жай ғана саяси әсірелеу деп қабылдамас едім. Оның артында нақты жағдайлар тұр.
Дональд Трамп Украинада сайлау өткізу мәселесін бірнеше рет көтерді. Соғыс жағдайында сайлау өткізу, президент ауыстыру ықтималдығы қандай?
– АҚШ президенті бұл мәселені бірнеше рет көтергені рас. Бірақ Владимир Зеленский де сайлаудан бас тартып отырған жоқ. Ол үшін тиісті жағдай жасалуы керек екенін айтып келеді.
Украинаның қазіргі жағдайын түсіну қажет. Елде соғыс жалғасып жатыр, энергетика саласында күрделі мәселелер бар, электр жарығы жиі өшеді. Әсіресе қыс мезгілінде жағдай қиындай түседі. Осындай жағдайда толыққанды сайлау ұйымдастыру өте қиын.
Мерзіміне келсек, меніңше, ауа райы жылынған кезде, яғни наурыз айынан бастап өткізу мүмкіндігі қарастырылуы ықтимал. Бірақ бұл үшін белгілі бір бейбіт келісімдерге қол жеткізу қажет.
Жақын арада Әбу-Дабиде өтуі мүмкін келіссөздерді де маңызды санаймын. Онда ең жоғары деңгейдегі байланыстар, тіпті үш елдің басшыларының ықтимал кездесуі талқылануы мүмкін деп ойлаймын. Егер мұндай кездесу өтсе, бұл бейбіт келіссөздердің алға жылжығанын көрсететін маңызды белгі болар еді.
Украинада соғыстың бірнеше жылын бастан өткеріп, ел басқаруын жалғастырып келе жатқан Зеленскийге бәсекелес бола алатын саясаткерлер бар ма? Оның орнын кім баса алады?
– Ондай адамдардың бары анық. Бірақ бүгінде Украина қоғамын, оның ішінде саяси элитаны да біріктіретін бір түсінік бар: қазір сайлау науқанын өткізетін уақыт емес.
Меніңше, толыққанды саяси бәсеке бейбітшілікке қол жеткізілгеннен кейін ғана қайта жанданады. Оның үстіне, дәл қазір қандай да бір саясаткер президенттікке таласатынын ашық мәлімдесе, бұл оның беделіне айтарлықтай нұқсан келтіруі мүмкін. Өйткені жұрт мұны соғысты тоқтату басты міндет болып тұрған кезде билікке ұмтылу деп қабылдауы ықтимал. Сондықтан әзірге саяси күштердің көбі алдағы сайлау туралы ашық айтуға асықпайды.
Марко Рубионың пікірінше, G20 күн тәртібінде ең алдымен экономикалық және энергетикалық қауіпсіздік мәселелері тұруы керек. Қазір қандай қатерлерді ең күрделі деп санайсыз?
– Әрине, Таяу Шығыстағы және Ормуз бұғазы төңірегіндегі жағдайдың маңызы зор. Аймақтағы ахуалдың ушығуы мұнай бағасына және тұтастай әлемдік экономикаға қалай әсер етіп жатқанын көріп отырмыз. Бұл енді аймақтық қақтығыс қана емес. Оның зардабын көптеген мемлекет сезініп отыр. Мұндай мәселені жекелеген бір мемлекетпен келісім жасау арқылы шешу мүмкін емес. Мұнда жан-жақты көзқарас қажет. Таяу Шығыс пен Латын Америкасындағы сайлауды қоса алғанда, басқа аймақтардағы саяси үдерістерді де ескерген жөн. Олар да экономикалық ахуалға қатысты болжамдар мен бағаға ықпал ете алады.
Азық-түлік қауіпсіздігі де назардан тыс қалмауы керек. Меніңше, бұл – қазіргі халықаралық күн тәртібіндегі ең өзекті мәселелердің бірі.
Ал Марко Рубионың тікелей мақсатына келсек, ол Майамидегі саммитке дейін елдердің өз ұстанымдарын жақындастырып, ортақ қорытынды коммюнике әзірлеуге әлі де мүмкіндігі бар екенін көрсеткісі келді деп ойлаймын.
Бұған дейін Индонезияда, Үндістанда және Бразилияда өткен G20 кездесулерін еске түсірейік. Украинада ауқымды соғыс басталғаннан кейін де қатысушылар ортақ қорытынды құжат қабылдай алған еді. Сондықтан бұл жолы ортақ декларациясыз қалу қаупі алаңдатады. Екінші жағынан, Ресей мен Польша сияқты елдердің өкілдері бір үстел басына жиналып, ортақ мәселелерді талқылай алғанының өзі маңызды. Олар бір жерде отырып, пікір алмаса алады. Алайда әзірге нақты мәселелер бойынша ортақ шешімге келе алмай отыр.
Атлантадағы кездесуге Украина өкілдерінің қатыспауы көпшілікті таңғалдырды. Рубио Зеленскийді Майамидегі саммитке шақыруы мүмкін екенін, бірақ соңғы шешімді Трамп қабылдайтынын айтты. Соғысып жатқан тараптардың бірі сыртқы істер министрлері деңгейіндегі талқылауға да қатыспаса, бейбіт келісім туралы қалай айтуға болады?
– Әрине, Украинаның қатысуы қажет. Бұған дейінгі халықаралық кездесулерде, соның ішінде сыртқы істер министрлері деңгейіндегі жиындарда Украина өкілдері болған.
Дегенмен қазір G20 аясындағы кездесулермен қатар, бөлек келіссөздер жүріп жатқан болуы мүмкін деп ойлаймын. Арнайы өкілдер, дипломатиялық арналар және басқа да тетіктер арқылы жұмыс жүргізіліп жатқан шығар. Ең күрделі мәселелерді сол жерде келісіп, кейін нақты құжат ұсынуға дайындалуы да ықтимал.
Ал басты мәселе, әрине, аумаққа қатысты. Украинаның басып алынған жерлерді Ресей Федерациясының аумағы деп Конституциясында бекітуге келіспейтіні түсінікті. Бұл – Украинаның түбегейлі ұстанымы. Сондықтан мұнда ортақ шешім табу өте қиын.
Сонымен бірге халықтың соғыстан шаршағанын да ескеру керек. Жағдай әлі де ушығып барады. Ресей шабуылдарынан бейбіт тұрғындар зардап шегіп жатыр.
Бір жағынан, гуманитарлық бағытта белгілі бір нәтижелерге қол жеткізілді. Бұл, сөзсіз, оң өзгеріс. Екінші жағынан, шабуылдар жалғасып жатыр. Киев пен басқа қалалардың тұрғындары жарықсыз, сусыз қалуда. Сондықтан бейбітшілік жақындады деп айтуға әлі ерте.
Женевада G7 аясындағы іс-шараларда кездескенімізде, соғысты тоқтату қажеттігін талқылаған едік. Содан бері бір нәрсе өзгерді ме? Бейбітшілікке жақындай түстік пе?
– Ресей 2022 жылы Украинаға кең ауқымды басқыншылық жасағалы бері бейбітшілік дәл қазіргідей жақын болуы мүмкін деген сезім менде алғаш рет пайда болып отыр. Бұл – болып жатқан оқиғаларға қатысты жеке түйсігім. Оның шындыққа айналуын шын жүректен тілеймін.
Үміттенуге негіз бар. Келіссөздер қайта жанданды. Осло мен Санкт-Петербургте кездесулер өтті. Украина делегациясының өкілдері соңғы келіссөздер ұзақ уақыттан бергі ең мазмұнды кездесулердің бірі болғанын айтып жүр. Бұл тараптардың ықтимал шешімдерді нақты талқылауға қайта кіріскенін аңғартады. Әрине, алда шешілуі қиын мәселелер әлі көп. Ең маңыздысы – бейбіт келісімнің қандай болатыны. Әңгіме тек соғыс қимылдарын тоқтату туралы құжатта ғана емес. Соғыстың қайта басталуына жол бермейтін қауіпсіздік кепілдіктері қажет. Қазір халықаралық үдеріске қатысушылардың көбі дәл осы мәселені көтеріп отыр.
Егер осындай кепілдіктер бойынша ортақ мәмілеге қол жеткізілсе, бейбіт келісімге қол қоюға мүмкіндік туады. Түптеп келгенде, мұның пайдасын барлық тарап көреді деп ойлаймын.
Тағы да қайталап айтайын: қанша уақыттан бері алғаш рет бейбітшілік біз ойлағаннан әлдеқайда жақын болуы мүмкін екенін шын сезініп отырмын.