Сарапшы Ғазиз Әбішев Қазақстандағы 12 жылдық мектеп біліміне қатысты пікірталасқа қатысты ойын айтты. Оның пікірінше, Қазақстан бұл мәселеге бәрібір оралуға мәжбүр болады. Ал 12 жылдық жүйемен жұмыс істеуге дайын мектептерді бірыңғай стандартқа күштеп сәйкестендірудің қажеті жоқ.
Әлемде білім алу мерзімі ұзарып келеді
Ғазиз Әбішевтің айтуынша, 12 жылдық мектеп білімі әлдеқашан халықаралық үрдіске айналған. Оның сөзінше, халықаралық олимпиадалардың көп жеңімпазы мен әлемнің жетекші университеттеріне түсетін талапкерлер 12-сыныпты тәмамдайды. Оның үстіне уақыт өте келе мектеп бағдарламасының өзі де күрделеніп жатыр.
Бұрын университетте немесе тіпті ғылыми деңгейде оқытылған білім біртіндеп мектеп бағдарламасына еніп жатыр.
– Бір кездері тригонометрия мен интегралдарды ғылымның майталмандары ғана білетін. Қазір онымен қарапайым мектеп оқушылары жұмыс істейді. Адамзаттың ақыл-ойы дамыған сайын бұл процесс жалғаса береді. Мектеп бағдарламасы – барлығына міндетті білім жиынтығы. Ол адамзаттың жалпы білім көлемімен және әр адамның орташа білім деңгейімен бірге ұлғая береді, – дейді саясаттанушы.
Сонымен бірге сарапшы Қазақстандағы барлық мектепті қалай болғанда да тез арада 12 жылдық білім жүйесіне көшіру керек деген пікірде емес.
Оның айтуынша, қазіргі балаларға өмір бойы ұзақ уақыт білім алуға және бірнеше рет кәсіби білігін өзгертуге тура келеді. Сондықтан мектептегі қосымша бір жыл аса маңызды мәселе емес.
Болашақты таңдауға тағы бір жыл
Әбішев 12 жылдық білімнің тағы бір артықшылығы бар деп есептейді. Оның айтуынша, түлек мамандық пен университет таңдайтын кезде жасы үлкенірек болады. 18-19 жаста қабылданған шешім 16-17 жастағы таңдауға қарағанда саналырақ болуы мүмкін.
– 12 жылдық мектепті бітіргендер жасы үлкенірек, өздерінің не қалайтынын жақсырақ түсінетін адамдар болады. Мұндай жағдайда кәсіби бағыттарға, университеттерге, гранттар мен стипендияларға бөлу де анағұрлым ұтымды әрі тұрақты болады. Өйткені адам эмоциялық тұрғыдан 18 жасында емес, 22 жасында, тіпті 25 жасында толысады, – дейді ол.
Сонымен қатар сарапшы жаңа жүйеге елдегі барлық мектеп бір уақытта дайын болғанын күтудің қажеті жоқ деп есептейді.
Егер жекелеген білім беру ұйымдары 12 жылдық бағдарламаларды сынақтан өткізіп, олардың сапасын дәлелдесе, сарапшы бірыңғайлық үшін оларды бұл модельден бас тартуға мәжбүрлеудің мәнін көрмейді.
– Егер Қазақстандағы 8 мың жалпы білім беретін мектептің барлығы әзірге 12 жылдық жүйеге көшуге дайын болмаса, дайын мектептерді солардың деңгейіне түсірудің қажеті жоқ шығар. Олар бағдарламаларын сынақтан өткізіп, аттестаттап, тиімділігін дәлелдеді. Жалпыға бірдей біріздендіру үшін өсіп тұрған дүниені неге кесу керек? Оның үстіне ерте ме, кеш пе, бұл мәселеге бәрібір қайта оралуға тура келетіні түсінікті. Егер бір нәрсе жұмыс істеп тұрса, оны жөндеудің қажеті жоқ, – деді сарапшы.
Контекст
Қазақстанда 12 жылдық білім беру жүйесіне қатысты пікірталас Оқу-ағарту министрлігінің Назарбаев Зияткерлік мектептеріндегі 12-сыныпты алып тастау мүмкіндігін қарастырып жатқаны туралы мәлімдемесінен кейін қайта қыза түсті. Министрлік мұндай қадамды білім беру бағдарламаларын бірыңғай мемлекеттік стандартқа сәйкестендіру қажеттігімен түсіндірді.
Қазақстан 12 жылдық білім беру жүйесіне көшуді 2000 жылдардың ортасынан бері талқылап келеді. 2011 жылы жаңа жүйе 104 мектепте эксперимент ретінде енгізіле бастағанымен, ел бойынша толыққанды көшу жүзеге аспады.
Қазіргі таңда 12 жылдық оқу жүйесі Назарбаев Зияткерлік мектептері мен кейбір жекеменшік білім беру ұйымдарында сақталған. НЗМ бағдарламасы халықаралық деңгейде де мойындалған.
2026 жылғы маусымда британдық Ecctis ұйымы NIS Grade 12 аттестатын Ұлыбританиядағы GCE A Level біліктілігіне теңестірді. Сол кезде НЗМ түлектерінің құжаттарын әлемнің 80 университеті мойындаған.