Кешегі күн Nvidia компаниясының негізін қалаушы Дженсен Хуанг жайлы жаңалықпен басталды. Үкіметтер жасанды интеллект саласындағы жоспарларын жүзеге асыруда үлкен үміт артатын кәсіпкер шетелдік арнайы қызметтердің операциясының нысанасы болуы мүмкін деген күдікке ілінді. Кешке қарай назар Украина, Иран және «Үлкен жетілік» елдерінің күн тәртібі аясында Францияға сапармен барған Марко Рубиоға ауды.
Бұл оқиғалардың бәрін халықаралық саясатта күннен-күнге маңызы арта түскен бір сауал байланыстырады: технологиясы, сауда жолдары мен қауіпсіздігі өзге елдерге тәуелді мемлекет қаншалықты дербес шешім қабылдай алады?
Nvidia компаниясы Хуангтың шетелдік барлау операциясының нысанасына айналуы мүмкін деген ақпаратқа байланысты тәуелсіз тексеру бастады. Қытай бұл айыптауларды жоққа шығарып отыр. Әзірге құпия ақпараттың берілгені дәлелденген жоқ. Алайда бұл оқиғаның ауқымы әлдеқашан ұжымдық жанжал шеңберінен шығып кетті.
Дональд Трамп Хуангты ашық қолдап, оның АҚШ алдындағы еңбегін атап өтті. Сонымен бірге президент айыптауларға қатысты кәсіпкермен сөйлеспегенін мәлімдеді.
Мұны астыртын келісімнің белгісі деп қабылдауға асықпау керек. Бұған әзірге ешқандай дәлел жоқ. Саяси тұрғыдан маңыздысы басқа: Вашингтон ұлттық қауіпсіздікті қорғау мен АҚШ экономикасы үшін стратегиялық маңызы бар компанияның мүддесін қалай ұштастырады?
АҚШ Өкілдер палатасының үш комитетінің төрағасы Хуангты 18 қарашада жабық брифинг өткізуге шақырды. Одан 11 қарашаға дейін осы күнді растап немесе басқа уақыт ұсыну сұралған. Кейбір ақпарат құралдарында жазылғандай, бұл әлі түпкілікті келісілген ашық тыңдау емес.
Кездесуден кейін Nvidia акцияларының бағасы міндетті түрде құлдырайды деп болжау да ерте. Дегенмен бұл оқиғадан Қазақстан үшін қор биржасындағы өзгерістерден әлдеқайда маңызды сауал туындайды.
Біз Nvidia компаниясымен ынтымақтастықты белсенді дамытып келеміз. Оның технологиялары еліміздің есептеу инфрақұрылымында қолданылып, қуаттылықты арттыру жөніндегі жоспарларымызда маңызды орын алып отыр. Демек, жабдық жеткізушіні таңдау мемлекеттік стратегияның бір бөлігіне айналды.
Google өз процессорларының TPU желісін кеңейтіп жатыр. Bloomberg Intelligence сарапшысының Bloomberg басылымында келтірілген бағалауынша, олардың құны Nvidia GPU-ларынан шамамен 30 пайыз арзан, ал деректерді өңдеу жылдамдығы жағынан бәсекеге қабілетті. Бұл кез келген міндетті орындағанда шығын дәл осынша азаяды деген сөз емес. Бірақ нарықтағы баға бәсекесі күшейіп келе жатқанын аңғартады.
Amazon да Trainium атты жеке чиптерін дамытып, өз шешімдерінің баға мен өнімділік арақатынасы жағынан тиімді екенін мәлімдеп отыр.
Бұған қарап, Amazon-ды сенімдірек серіктес, ал Nvidia-ны қате таңдау деп бағалауға болмайды. Сенімділік компанияның міндеттемелеріне, жеткізу шарттарына, деректерді қорғауына, инфрақұрылымды пайдалану шығынына және қажет болған жағдайда басқа платформаға ауысу мүмкіндігіне байланысты.
Осы мәселелер жөнінде жауапты мемлекеттік органдардың нақты жауабын естігіміз келеді. Қандай баламалар қарастырылды? Инфрақұрылымды бүкіл пайдалану мерзімі ішінде ұстау қаншаға түседі? Қазақстанда қандай мамандықтар мен технологиялық құзыреттер қалыптасады? Шығынды шамадан тыс көбейтпей, басқа жеткізушіге ауыса аламыз ба?
Арнайы қызметтерге де сауал бар: технологиялық секторды сыртқы ықпалдан қорғау жұмысы қаншалықты жүйелі жүргізіледі? Компанияларға мамандарды өз жағына тарту, өнеркәсіптік тыңшылық және құпия ақпараттың сыртқа кету әрекеттеріне қарсы тұруға көмек көрсетіле ме?
Цифрлық қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін осал тұстардың қай жерде екенін білу қажет. Ол жабдықта ма, бағдарламалық жасақтамада ма, келісімшарттарда ма, әлде адамдар арасындағы байланыстарда ма?
Дипломатия саласында да дербестік үшін күрес жүріп жатыр.
Владимир Зеленский 10–11 қарашада Абу-Дабиде өтеді деп жоспарланған Украина, Ресей және АҚШ арасындағы келіссөздер қарсаңында Нарендра Модимен сөйлесті. Украина президентінің айтуынша, Үндістан Қара теңіз арқылы азық-түлік экспорттауға мүмкіндік беретін дәліздер ашуға жәрдемдесуге дайын.
Меніңше, Нью-Делиге жасалған бұл үндеуден прагматикалық ұстанымды байқауға болады. Яғни Украинамен барлық мәселеде пікірі бір жерден шықпайтын мемлекеттермен де нақты бағыттар бойынша ынтымақтастық орнатуға ұмтылыс бар. Азық-түлік тасымалдайтын бағыттардың қауіпсіздігі соғыстың Еуропадан тыс жерлерде тұратын миллиондаған адамға әсерін талқылауға мүмкіндік береді.
Ал Еуропа болашақ келісімнің шарттарын белгілеуге ықпал ету құқығын қорғап отыр. Германияның сыртқы істер министрі Йоханн Вадефуль келіссөздерге Еуропа елдері де қатысуы керек деген ұстанымда. Мұның астарында түсінікті қауіп бар: құрлықтың қауіпсіздігін айқындайтын шешімдер Еуропа мемлекеттерінің мүддесі жеткілікті ескерілмей қабылдануы мүмкін.
Бүгін Марко Рубио G7 елдерінің сыртқы істер министрлері бас қосатын екі күндік кездесуге қатысу үшін Парижге барды. Бұл - АҚШ-тағы аралық сайлаудан кейінгі оның шетелге жасаған алғашқы сапары. Кездесудің күн тәртібінде Украина мен Иран мәселесі тұр.
Германиялық әріптесімен кездесу туралы мәлімдемесінде Рубио кеме қатынасының еркіндігі, әскери ынтымақтастық және сауда байланыстарына тоқталды. Бұл мәселелер қазіргі халықаралық саясаттың өзара тығыз байланысын көрсетеді: саудаға қауіпсіз жолдар қажет, қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін ресурстар керек, ал одақтастар бір-бірінің міндеттемелеріне сенімді болуы тиіс.
Иран мәселесінде әзірге мұндай айқындық жоқ. Трамп келісімге қол жеткізу бағытында ілгерілеу болса, жаңа соққылар жасалмауы мүмкін екенін айтады. Ал Рубио дипломатиялық жолмен шешуде әзірге айтарлықтай ілгерілеу жоқ екенін атап өтті. Тегеран соғысты тоқтатуды, блокаданы алып тастауды және санкцияларды жоюды талап етеді. Вашингтон бұл шарттарды қабылдамай отыр.
Келіссөз жүргізуге мүмкіндік әлі де бар. Бірақ дипломатиялық шешімге дайын екеніңді мәлімдеу алғашқы қадамдардың қандай ретпен жасалатыны жөнінде ортақ келісім бар дегенді білдірмейді.
Қазақстан үшін осы жаңалықтардың бәрінен түйетін нақты сабақ бар. Ықпалды серіктестердің болуы дербес әрекет етуге кепілдік бермейді. Тәуелсіз шешім қабылдау үшін өз мамандарың мен технологиялық мүмкіндіктерің, бірнеше балама сауда бағытың, жеткізушілерді таңдау еркіндігің және келісімдерде өз мүддеңді қорғай алатын қабілетің болуы керек.
Сондықтан президент Тоқаев жүргізіп отырған көпвекторлы саясат Қазақстан үшін стратегиялық маңызға ие. Әртүрлі күш орталықтарымен ынтымақтаса отырып, шешім қабылдауда дербестікті сақтау қажет. Әріптестік орнатқанда сырттағы ешбір одақтас еліміздің болашағы үшін жауапкершілікті өз мойнына алмайтынын естен шығармаған жөн.
Қазақстанның басты тірегі өз күші болуы керек. Ол – өз экономикамыз, мемлекеттік институттарымыз, біліміміз бен қоғамның бірлігі. Бұл ретте президентке артылар жауапкершілік жүгі ауыр. Ол сыртқы қысымды ескеріп, жасалған келісімдердің салдарын алдын ала саралап, елдің дербес таңдау жасау мүмкіндігін сақтауы тиіс.
Серіктестер еліміздің дамуына көмектесе алады. Бірақ Қазақстанның тағдыры үшін жауапкершілік өз мойнымызда.