Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың Пәкістанға жасаған мемлекеттік сапары Гиндукуш тауларынан асып түсіп, Орталық Азияның ұлан-ғайыр даласын Араб теңізінің асау толқындарымен жалғаған көпір іспетті болды. Мемлекет басшысы деңгейінде ширек ғасырдан кейін жүзеге асқан бұл дипломатиялық сапар екі ел арасындағы қатынасты стратегиялық әріптестік деңгейіне көтерді. Бұл – құнарлы топыраққа егілген дән секілді, ол алдағы уақытта экономикалық өсім мен өңірлік тұрақтылықтың жемісін беруі тиіс. Декларациядан бастап нақты хаттамаларға дейін қол қойылған құжаттар сауда, көлік, қауіпсіздік және мәдениет салаларын қамтыды. Келісімдерді салмақтар болсақ, олардың бәрі пісіп-жетілген, яғни бүгін-ертең басталып кететін шаруа деу қиын, өйткені кейбірі толыққанды келісімге айналса, енді біреулері түпкілікті редакциясын күтіп тұрған романның нобайындай меморандум деңгейінде қалды. Ulysmedia.kz сапардың қалай өткенін зерделеп көрді.
Қол қойылған құжаттардың ішінде нақты өзгерістерге жол ашатындары басымдыққа ие. Ең алдымен, бұл – Транзиттік-сауда келісімі (Transit Trade Agreement, TTA). Ол логистиканы жеңілдетіп, мультимодальды тасымалдарды дамытуға мүмкіндік береді әрі Қазақстанды Пәкістанның Гвадар мен Карачи порттарымен байланыстырады. Бұл – сауданың артериясы, ол Орталық Азиядан Оңтүстік Азияға тауар жеткізуге кететін шығын мен уақытты қысқартады.
Сондай-ақ құны 7 млрд долларды құрайтын, Түрікменстан, Ауғанстан және Чаман арқылы өтетін теміржол дәлізі жобасы да айрықша назар аударады. Ол өңірлерді біртұтас экономикалық мүддеге тоғыстырады. Жобаны үш жылда аяқтау, мыңдаған жұмыс орнын ашу жоспарланған.
Бұдан бөлек, стратегиялық әріптестік туралы бірлескен декларация бар. Ол қорғаныс, білім беру және климаттық саясат салаларындағы міндеттемелерді бекітіп, достықты берік одақ деңгейіне көтереді. Сонымен қатар «ұсақ-түйек» деп қарауға болмайтын құжаттар да бар:
Қалау бөлек, серт бөлек
Сонымен бірге келісімдердің едәуір бөлігі өзара түсіністік туралы меморандумдармен (MoU) шектелді. Жалпы саны – 37 меморандум. Олар Жоғары білім мен ғылымнан бастап туризм мен БАҚ-қа дейінгі ынтымақтастықты қамтиды. Бұл құжаттар сахнаға жаңа шыққан бишінің алғашқы қадамы секілді, ниет бар, бірақ анау айтқандай ауыр міндет жүктемейді. IT, денсаулық сақтау, мәдени алмасу салаларындағы ынтымақтастық та нақты мерзімдер мен орындалмаған жағдайда қолданылатын санкцияларсыз көрсетілген.
Меморандум мен толыққанды келісімнің айырмасы – қалау мен серттің ара-жігіндей. MoU – ортақ мақсаттар мен қағидаттарды бекітетін, бірақ мәжбүрлеу күші жоқ декларативті құжат, болашақ келіссөздерге негіз ғана бола алады.
Айқын айырмашылық
Ал келісім – парламенттер ратификациялайтын, орындалу тетігі, жауапкершілік пен дауларды шешу жолдары нақты көрсетілген міндетті акт. Заң мөрімен бекітілген келісімшарт іспетті. Меморандумнан нақты іске көшу бірнеше айдан бірнеше жылға дейін созылуы мүмкін, орта есеппен 1-3 жыл. Кейде меморандумдар салынбаған қамалдың ұмыт қалған сызбаларындай сөрелерде қалып қояды.
Егер келісім құқықтары мен міндеттері, санкциялары көрсетілген неке шарты болса, меморандум жақындасуды қалау, яғни «алдын ала уағдаластық» қана. Ол ертең зауыт салуды міндеттемейді, тек бұл жөнінде сөйлесуге ниет барын көрсетеді.
Қуатты серпін
Айта кетейік, бастапқыда қазақстандық БАҚ-та «70 келісім» туралы айтылды. Бұл кей пәкістандық және жергілікті ақпарат құралдарының құжат санын бизнес-форум қатысушыларымен немесе талқыланған бастамалар санымен шатастыруынан туған. Ресми түрде бизнес-форум аясында 32 коммерциялық келісімшартқа, ал мемлекетаралық деңгейде шамамен 15 құжатқа қол қойылды.
– Пәкістанға жасаған алғашқы мемлекеттік сапарым әріптестікті кеңейтуге және қарым-қатынасымыздың жаңа бетін ашуға маңызды қадам болды. Сапар барысында қол қойылған 60-тан астам үкіметаралық және іскерлік келісім екіжақты ынтымақтастыққа қуатты серпін береді, – деп нақтылады Тоқаев.
Ауқымды «барлау»
Бизнеске қатысты келісімдердің жалпы сомасы 200 млн доллар деп жарияланды. Бір жағынан, бұл көп емес. Бірақ соңғы 20 жылдағы алғашқы ауқымды «барлау» үшін қалыпты әрі шынайы бастама. Соманың шамамен жартысы (108 млн доллар) Falcon EuroBus электробустарын жеткізуге арналған бір келісімшартқа тиесілі. Қалғаны – шағын және орта бизнес. Салыстыру үшін айта кетейік, Ресеймен немесе Қытаймен тауар айналымы миллиардтармен өлшенеді. Алайда мұнда Қазақстан үшін болашақта солтүстік бағыттарды айналып өтіп, бидай, мұнай және уран экспортынан миллиардтар әкелуі мүмкін жаңа дәліз қалыптастыру әрекеті байқалады.
«Жұмсақ күш»
Экономикалық прагматизмнен сәл шегініп, гуманитарлық бағытқа ойыссақ, сапар барысында Қазақстан президенті «жұмсақ күшті» де іске қосты. Исламабадта Әл-Фараби, Қаныш Сәтбаев, Қожа Ахмет Ясауи атындағы үш ғылыми-білім беру орталығы және «Достық» спорт орталығы ашылды.
Пәкістанның академиялық орталықтарға келісім беруі жай ғана құрмет емес. Бұл – байланыстарды нығайту, студенттер мен туристерді тарту, тіпті мәдени алмасу арқылы радикализмге қарсы тұру құралы. Пәкістан үшін бұл сапар Қазақстан технологияларына жол ашу болса, Қазақстан үшін кадрлар даярлау және интеллектуалдық мүдде қалыптастыру амалы. 255 миллион халқы бар елмен қарым-қатынас жасау – өңірде ұзақмерзімді мәдени және ғылыми ықпалға ұмтылысты білдіреді.
Келісімдердің тағдыры
Ирониямен айтсақ, Пәкістан кейде дауылдағы мұхитты еске салады: премьер-министрлер ауысады, бірақ ағыс бағыты сол күйі қалады.
– Пәкістан инвестиция мен энергия, азық-түлік импортының әртараптандырылуына қатты мұқтаж. Исламабадта кім билікке келсе де, Орталық Азияға қызығушылық саяси емес, экономиканың өмір сүру мәселесі, – дейді жергілікті халықаралық сарапшы Халид Таймур Акрам.
Экстрадиция, сауда секілді келісімдер кез келген режимде күшінде қалуы тиіс. Ал меморандумдар келесі саяси дағдарысқа дейін нақты жобаға айналмаса, тұрып қалуы мүмкін.
Тәуекелдер де жоқ емес
Негізгі мәселе – Ауғанстандағы қауіпсіздік. Қазақстаннан Пәкістан порттарына баратын кез келген құрлық жолы тұрақтылығы күмәнді аумақ арқылы өтеді. Қауіпсіздікке нақты кепілдік болмаса, логистикалық келісімдердің көбі қағаз жүзінде қалуы ықтимал. Сонымен қатар санкциялық шектеулер жағдайында төлем тетіктері мен жүк сақтандыру мәселелері де әлі нақты шешілмеген.
Оянған жанартау
Бұл сапар оянған жанартау секілді. Ұзақ уақыт алыс-беріс, барыс-келісті әлсіретіп алған тараптар енді-енді қарым-қатынасты жандандырып жатыр. Пәкістанда премьер-министрлер жиі ауысса да, келісімдердің тағдырына қатысты оптимизм бар, өйткені олар мемлекетаралық деңгейде жасалған, жеке тұлғаларға тәуелді емес.
– Біз Қазақстанды Орталық Азия мен Оңтүстік Азияны жалғайтын, бейбітшілік пен тұрақтылықтың негізгі факторы ретінде көреміз, – дейді пәкістандық сенатор Мушахид Хуссейн.
Стратегиялық әріптестік сақталады, алайда іске асыру саяси турбуленттілікке байланысты баяулауы мүмкін. Мұнда шешуші рөлді бірлескен комиссиялар арқылы мониторинг атқарады. Жалпақ тілмен түсіндірсек, жол сызбасы мықты, бірақ оның қаншалықты берік болатыны тараптардың сызбадан нақты бетон құюға қаншалықты тез өтетініне байланысты.