Құрылтай өз жұмысын бастап кетті. Ел жаңа есімдерге, жаңа фракциялар мен бастамаларға үйрене бастады. Алайда бір палаталы парламентке кіргендердің тізіміне мұқият үңілген сайын, санаңда басқа бір тізім түзіледі – Құрылтайға енбей қалғандар тізімі. Әңгіме VIII шақырылымда кейде өткір, кейде даулы мәлімдемелерімен көзге түскендер жайлы.Ulysmedia.kz тілшісі жаңа парламенттен орын бұйырмаған ең белсенді экс-мәжілісмендердің бүгінде немен айналысып жүргенін анықтауға тырысты.
БИЛІКТЕН ТЫСҚАРЫ ҚАЛУ ӨЗ ҚАЛАУЛАРЫ МА?
2026 жылғы 1 шілдеде елдің бұрынғы парламенті жұмысын тоқтатты. Ескі депутаттық корпустан жаңа Құрылтайға халық қалаулыларының шамамен бестен бір бөлігі ғана өтті. Ал депутаттық сауалдарын заңгерлер талдап, өткір мәлімдемелерін БАҚ дәйексөз ретінде келтіріп жүрген, есімдері біреуге құрмет, енді біреуге ашу тудырған адамдар заң шығарушы биліктен тысқары қалды.
Ресми түсініктеме қарапайым: құрамға енбеді. Ал бейресми жағы әлдеқайда қызық. Өйткені «құрамға енбеді» деген сөз үш түрлі жағдайды білдіруі мүмкін: өздері қаламады, оларды шақырмады немесе өздері тып-тыныш шетке ығысты. Біз сайлаушылардың есінде қалған экс-депутаттармен байланысып, мән-жайлы өз ауыздарынан естігіміз келді.
БОЛАТБЕК НӘЖМЕТДИНҰЛЫ: КӨЛІК, ҚҰРЫЛЫС ЖӘНЕ ӨЗІНЕ ӘБДЕН ЛАЙЫҚТЫ ҮЗІЛІС
Бұған дейін Болатбек Әлиев деген есімімен танылған Болатбек Нәжметдинұлы Мәжіліске саясатқа енді араласа бастаған жас маман ретінде емес, әлдеқашан қалыптасқан саясаткер ретінде келді. Оның мансап жолында тергеу органдары мен ҰҚК-дегі қызметі, Оңтүстік Қазақстан облысындағы кеден саласындағы контрабандамен күресі, Оңтүстік Қазақстан облысы әкімінің орынбасары болған кезеңі, «Агромашсервис» компаниясынан бастап «Dala-Trans»-қа дейінгі бизнестегі жылдары бар.
Ол көлік саласына презентациялар арқылы емес, жүкқұжаттар, бағыттар және тасымалдаушылармен тікелей байланыс арқылы қанықты. Сондықтан Мәжілістегі мәлімдемелері абстрактілі пайым емес, нақты салаға қатысты өткір мәселелер еді.
Ол шенеуніктер әдетте айналып жолағысы келмейтін тақырыпты көтерді: жолдар бір оське түсетін 13 тонна жүкке есептеліп салынады, ал пайдалануда 10 тонна нормасы қолданылады. Оның есебінше, бұл жүктің шамамен үштен біріне дейін толық тасымалданбауына әкеледі. Ал бұл тасымалдаушыларға да, экономикаға да, логистикаға да салмақ түсіреді. Экс-депутат салмағы 25 тоннадан асатын үш осьті самосвалдарға тыйым салу құрылыс, жол саласы, жылу электр орталықтары мен жер қойнауын пайдалануға соққы болатынын ескертті. Себебі елде мұндай көліктердің саны ондаған мың.
Ол ондаған триллион теңгеге бағаланатын реттелетін сатып алулардағы «көлеңкелі схемалар», миллиардтаған жобаларды алып, жұмысты басқа біреулердің қолымен орындайтын бір күндік компаниялар туралы айтты.
Оның өмірбаянында беделіне көлеңке түсіретін оқиғалар да болды: журналистермен қақтығыстар, жеңілген сот процестері, отбасылық көлік бизнесінің мүддесін ілгерілетуге қатысты әңгімелер. Жұрт оның тұлғасынан мінсіз мүсін емес, тірі әрі қайшылығы бар саясаткердің бейнесін көрді. Сол себепті оның қазір немен айналысып жүргені де қызық.
– Мәжілісте өзімді өте ауыр сезінгендіктен, екі-үш ай демалып аламын деп ойладым. Өте көп жұмыс істедім, көп сауал жолдадым, қыруар құжат зерттедім. Мәжілісте үш жарым жыл болғаным жақсы болды. Сол жерде өз құзыретімді, деңгейімді көтердім, – деді экс-депутат Ulysmedia.kz тілшісіне.
Бұл – оның депутаттық қызмет өзін әбден қажытқанын мойындауы. Айтуынша, оның қазіргі күні бос отырмайтын, бірақ камераға ұмтылмайтын қарапайым адамның күніндей өтеді: үй шаруасы, өзін-өзі дамыту, кітап оқу, жаңалықтарды қадағалау, кезінде бизнес ашқан өңірлерге барып тұру. Ол қай жерде қандай мәселе барын, нені оңтайландыруға болатынын қадағалап отырады.
– Әзірге осылай. Құрылтайдың жаңа құрамын бақылап отырмын. Жұмыстары өте жемісті әрі сапалы болсын деп тілеймін. Сегізінші шақырылым өте жақсы, тиімді жұмыс істеді. Қазіргі құрам одан да білікті әрі нәтижелі болады деп үміттенемін.
Ол саясатқа қайта оралуы мүмкін екенін жоққа шығармайды. Бірақ қол жайып ұсыныс күтетін де адам емес. Әзірге – үзіліс. Оның өзі таңдаған үзіліс пе, әлде амалсыздық па – бізге беймәлім. Бізге белгісі біреу-ақ: көлік пен экономика саласындағы ең жарқын дауыстардың бірі бүгінде көпке естілмейді.
АБЗАЛ ҚҰСПАН: ҮНСІЗ ҚАЛА АЛМАҒАН АДВОКАТ
Абзал Құспан өз мамандығынан қол үзген жоқ. Қазіргі шаруасына қарасаң, адвокатурадан ешқайда кетпегендей. .
Абзал Темірғалиұлы Құспан Мәжіліске адвокаттық қызметтен келді. Ол Батыс Қазақстан облысының Жәнібек ауданында дүниеге келген, Қазақ мемлекеттік заң академиясының сот-прокурорлық факультетін тәмамдаған. Еңбек жолын БҚО прокуратурасынан бастап, 2009 жылдан адвокаттар алқасының мүшесі болды.
Ол экология және гептил мәселелері бойынша «Абырой» қоғамдық бірлестігін құруға қатысты, Жаңаөзен оқиғасына қатысты істе зардап шеккендердің мүддесін қорғады, Сайрагүл Сауытбай, Бергей Рысқалиев және басқа да қоғам назарындағы азаматтардың істерін жүргізді. 2022 жылы митингке қатысқаны үшін ұсталған.
Бұл – жұмсақ креслода отырып саясатпен айналысқан адамның өмірбаяны емес, құқық қорғау саласының алдыңғы шебінде жылдар бойы жүрген адамның жолы.
фото: inform.kz
Мәжілісте ол Заңнама және сот-құқықтық реформа комитетінің мүшесі болды. Үш жарым жыл ішінде жүйе көбіне ести бермейтін адамдардың үніне айналды. Ол сотталған әйелдер босанған және оларға операция жасалған кезде қолына кісен салу тәжірибесін тоқтатуды талап етіп, мұны «іс жүзінде азаптау» деп атады.
Бас прокурорға тергеу изоляторлары мен колониялардағы өлім-жітім, футболдағы келісілген матчтар, мұнай компанияларына салынатын айыппұлдардағы рәсімдік олқылықтар туралы сауалдар жолдады. Ол жаңа Салық кодексінің тұжырымдамасына қарсы дауыс берді, есірткі таратушыларға рақымшылық жасауға қарсы шықты, көлік жүргізу құқығынан айырылған жүргізушілерге тағайындалатын жазаны жеңілдетуді ұсынды.
Оның парламенттік қалыпқа сыймай кететіндей өткір мәлімдемелері де болды. «Оңтүстік өңірлердің бәрі – масыл, ал донор болып отырған үш-төрт өңір ғана бар» деген сөзі әлі де кулуарларда айтылып жүр.
Міне, 2026 жыл. Парламенттегі қызмет тәмам. Әрі қарай не болады?
– Менің өмір бойына берілген адвокаттық лицензиям бар. Адвокатура – менің ісім әрі өмір жолым. Сонымен қатар, ЕҰУ Қылмыстық құқық кафедрасының докторанты ретінде докторлық диссертациямды аяқтап, қорғауға басымдық беруді жоспарлап отырмын, – дейді экс-мәжілісмен.
Бұл – ол Мәжілісте ұстанған бағытын қазір де сол табандылықпен жалғастырып келе жатқанын көрсетеді. 2026 жылғы 23 шілдеде, парламент таратылғаннан кейін үш апта өткен соң, ол Қашаған төңірегіндегі дауға қатысты пікір білдірді. Әділет министрлігі NCOC операторы басшылығының қылмыстық жауапкершілікке тартылуы мүмкін екенін ескерткеннен кейін ол айыппұлдың үнемі нәтиже бере бермейтінін жазды. Егер жазалау тетіктері тиімді болмаса, басшылардың жеке жауапкершілігін қарастыру қажет деді. Бұл отставкадағы депутаттың пікірі емес. Бұл қызметін тоқтатпаған адвокаттың ұстанымы.
Ол бізбен әңгімесінде қазір «Егемен Қазақстан» мен «Казахстанская правда» басылымдарына мақалалары жарияланып жүргенін, ғылыми мақалалар жазып, материалдарын Scopus-қа жолдайтынын, жиырма жылдық тәжірибесі бар заң компаниясының жұмысын қайта жандандырып жатқанын – заңгерлерді жұмысқа алып, ұйымдастыру мәселелерін қолға алғанын айтты.
– Мен, әрине, үкімет тарапынан, мүмкін басқа да құзыретті органдардан түсетін барлық ұсынысты қарастыруға дайынмын. Бәрібір қылмыстық құқық саласына көбірек маманданғанмын, сондықтан құқық қорғау органдарынан түсетін ұсыныстарды да жоққа шығармаймын, – дейді Абзал Құспан.
АЙГҮЛ ҚҰСПАН: КӨП НӘРСЕНІ ҰҚТЫРҒАН ҮНСІЗДІК
Ал біздің үшінші кейіпкеріміздің жағдайы басқаша өрбіді.
Айгүл Сайфоллақызы Құспан – осы үш адамның ішіндегі ең институционалды тұлға. Францияда білім алған дипломат: Алматы шетел тілдері педагогикалық институты, Морис Торез атындағы Мәскеу институты, Ренн-1 университеті, Франция Ұлттық әкімшілік мектебі.
Ол оқытушыдан бастап Қазақстанның Бельгия мен Люксембургтегі Төтенше және өкілетті елшісі, Еуропалық одақ пен НАТО жанындағы өкілдік басшысына дейінгі жолдан өтті. Қазақ, орыс, ағылшын, француз және неміс тілдерін меңгерген. Дипломатиялық дәрежесі – II сыныпты Төтенше және өкілетті уәкіл.
фото: inform.kz
Айгүл Құспан Мәжіліске 2021 жылы Amanat партиясынан дипломатиялық қызметте қалыптасқан маман ретінде келді. Халықаралық істер, қорғаныс және қауіпсіздік комитетін басқарды.
Оның жұмысы митингідегі мінберден айтылатын жалынды сөздер емес, жүйелі әрі мұқият, сырт көзге көбіне байқала бермейтін ыждаһатты жұмыс еді: заңдарды сүйемелдеу, халықаралық құрылымдармен жұмыс, ТМД Парламентаралық ассамблеясы, Парламентаралық одақ, Қазақстан Республикасы – ЕО Парламенттік ынтымақтастық комитеті. 2026 жылғы наурызда ол ҰҚШҰ Парламенттік Ассамблеясының саяси мәселелер жөніндегі тұрақты комиссиясының төрағасы болып бірауыздан сайланды.
Одан журналистер Құрылтайға құрамына енуіңіз мүмкін бе деп сұрағанда, нақты жауаптан қашқақтаған еді:
– Әзірге бұл туралы ойланған жоқпын.
Ақыры оның аты партиялық тізімнен көрінбеді. Мұны саяси шолушылар парламенттегі ойсыраған орындардың бірі деп бағалады.
Біз Айгүл Сайфоллақызының қазіргі уақытта немен айналысып жүргенін білу үшін онымен байланысуға тырыстық. Көмекшісі арқылы қысқа жауап келді:
– Ол пікір білдіруге уақыт таба алмайды.
Жылдар бойы тоқтаусыз режимде – ұшақтарда, отырыстарда, халықаралық форумдарда жүрген адамның журналиспен сөйлесуге уақыт таба алмағаны қызық, әрине. Бұл сұхбаттан сыпайы түрде бас тарту ма, қоғам назарынан шаршау ма, әлде жұмыс кестесі бұрынғыдан да тығыз ба? Бұған тікелей жауап жоқ. Бірақ жанама жауап бар. Және, бәлкім, ең қисындысы да осы.
Егер Айгүл Құспан жұмыссыз отырса, пікір білдіруге уақыты болар еді. Егер ол жария кеңістіктен кеткісі келсе, мүлде жауап бермеуіне де болар еді. Бірақ ол көмекшісі арқылы қысқа әрі нақты жауап берді. Бұрын Халықаралық істер, қорғаныс және қауіпсіздік комитетін басқарған адамның «ұсыныс күтетіндердің» қатарында болмағаны анық. Оның жай ғана қолы бос емес.
БОЛАШАҚҚА НЕГІЗ
Жаңа Құрылтай енді ғана жұмысын бастап жатыр. Алда оның өз бастамалары, даулары, қаһармандары мен антиқаһармандары болатыны анық. Бірақ ел жаңа есімдерге үйреніп жатқан кезде, шетте қалғандардың тәжірибесі, білімі, таланты мен бастамалары ешқайда жоғалмағанын есте ұстаған жөн. Олар жаңа қолданыс аясын іздеп жүр.
Бұл тәжірибе, жұмысты соңына дейін жеткізе алатын қарым-қабілет, ойын тіке айтып, әбден титықтағанша еңбек ету қасиеті далада қалмайды деп үміттенейік. Өйткені жаңа модельге көшу үшін саяси жүйесін қайта құрып жатқан елге жаңа есімдермен қатар, үйреншікті институттардан тысқары жұмыс істей алатын адамдар да қажет.