Қазақстанды атом өнеркәсібіндегі маңызды ойыншы ретінде көргіміз келеді – Франция елшісі

ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ФРАНЦУЗ МИЛЛИАРДТАРЫ

– Бүгінде Франция Қазақстанмен қарым-қатынаста қай бағытқа басымдық беріп отыр?

– Франция мен Қазақстан арасында байыпты серіктестік орнатылған. Екі ел президенттерінің арасында да жылы байланыс бар. Ынтымақтастық тек өңірлік деңгейде ғана емес, халықаралық алаңдарда да дамып келеді. Мәселен, жуырда Сауд Арабиясында өткен саммитте екі ел басшылары Макрон мен Тоқаев мырзалар әлемдік қауымдастықтың су ресурстарын басқару мәселесіне көбірек көңіл бөлуі қажет екенін бірге көтерді.

– Елші мырза, дипломатиялық қырынан емес, нақты көрсеткіштер тұрғысынан қарасақ, Франция Қазақстанды инвестиция салуға қаншалықты тартымды ел деп санайды? 2022 жылғы Қаңтар оқиғасы мен одан кейінгі реформалардан соң француз бизнесінің Қазақстанға көзқарасы өзгерді ме?

– Бүгінде Қазақстанға тартылған француз тікелей инвестициясының жиынтық көлемі 20 миллиард доллардан асады. Франция Қазақстанға ең көп инвестиция құятын он елдің қатарына кіреді. Ал Орталық Азия өңіріндегі сауда айналымымыздың 80 пайыздан астамы Қазақстанның үлесіне тиесілі. Сондықтан Франция мен француз компаниялары үшін Қазақстан әлі де өте тартымды нарық болып қала береді.

Әрине, бәрі оңай бола бермейді. Кейде белгілі бір қиындықтар туындайды. Дегенмен Қазақстан нарығын зерттеп, инвестициялық мүмкіндіктерді бағалау үшін келетін француз компанияларының саны артып келе жатқанын көріп отырмын. Жалпы алғанда, үрдіс оң әрі қарқынды сипатта сақталып отыр.

– Ашық айтсақ, Қазақстан шетелдік инвестицияға ғана емес, технологияға, жаңа өндірістерге және жұмыс орындарына да мүдделі. Француз бизнесі осы бағытта жұмыс істеуге дайын ба, әлде Қазақстан әзірге олар үшін негізінен нарық пен шикізат көзі болып қала бере ме?

– Қазақстан үкіметімен жүргізілетін диалогта өндірісті ел ішінде көбірек оқшаулау қажеттігі жиі көтеріледі. Біз мұны түсінеміз әрі қолдаймыз. Сонымен қатар Қазақстанда білім деңгейі жоғары, әлеуеті зор жастардың көп екенін көріп отырмыз. Француз компаниялары үшін білікті мамандарды тарту мүмкіндігі аса маңызды. Сондықтан Франция Қазақстан нарығында қазірдің өзінде берік орын алғанын және алдағы уақытта француз компанияларының қатысуы одан әрі кеңейетінін айта аламын.

ФРАНЦИЯ ҚАЗАҚСТАННЫҢ АТОМ БАҒДАРЛАМАСЫНАН ШЕТ ҚАЛДЫ МА?

– Франция атом энергетикасы саласындағы әлемдік көшбасшылардың бірі саналады. Сондықтан Қазақстандағы алғашқы АЭС жобасына француз компаниялары қатысады деп күткендер көп болды. Ресейлік мердігердің таңдалуы Париж үшін күтпеген шешім болды ма? Бұл Франция Қазақстанның атом бағдарламасынан шет қалды дегенді білдіре ме?

– Жоқ, мен олай демес едім. Бүгінде Франция мен Қазақстан арасында ядролық энергетиканы дамытуға қатысты барлық бағыт бойынша өте белсенді диалог жүріп жатыр. Біз Қазақстанның осы саладағы негізгі ойыншылардың біріне айналуға ұмтылып отырғанын көріп отырмыз және мұндай ұстанымды толық түсінеміз. Меніңше, Қазақстан әлемдегі ең ірі уран жеткізушілердің бірі болып қана қоймай, өз құзыретін, технологияларын және сарапшылық әлеуетін де дамытқысы келеді.

– Демек, ынтымақтастық тек атом электр станциясын салумен шектелмейді ғой?

– Дәл солай. Ядролық энергетика туралы айтқанда, мәселе тек АЭС салуда емес. Бұл – ғылыми зерттеулер, білім беру, мамандар даярлау, технологияларды дамыту және тәжірибе алмасу. Францияның бұл салада көпжылдық тәжірибесі бар және біз оны Қазақстанмен бөлісуге дайынбыз.

ПАРИЖ ҚАЗАҚСТАНДЫҚ АТОМШЫЛАРҒА НЕ ҮЙРЕТУГЕ ДАЙЫН?

– Десе де, көпшілік атом бағдарламасын ең алдымен атом электр станциясын салумен байланыстырады. Франция қазірдің өзінде Қазақстанда қандай бағыттар бойынша жұмыс істеп жатыр?

– Негізінде француз компаниялары Қазақстанда көптен бері жұмыс істеп келеді. Мысалы, уран өндіру саласындағы «Катко» бірлескен кәсіпорнына биыл шамамен 30 жыл толады. Framatome компаниясы ядролық отын өндіруге қатысады. Бұдан бөлек, Assystem компаниясы бүгінде Қазақстан үкіметінің атом энергетикасын дамыту және АЭС салу мәселелері бойынша техникалық кеңесшісі болып отыр. Сондықтан француздардың бұл саладағы қатысуы сырт көзге көрінгеннен әлдеқайда ауқымды.

– Демек, әңгіме білім беру мен ғылым саласындағы ұзақ мерзімді жобалар жайлы да болып отыр ғой?

– Әрине. Жақында мен Курчатов қаласы мен Ұлттық ядролық орталықта болдым. Сондай-ақ бірқатар қазақстандық университеттермен ядролық энергетика саласында бірлескен білім беру бағдарламалары мен қос диплом жобаларын іске қосу жөнінде келіссөз жүргізіп жатырмыз. Бұл – біз үшін ынтымақтастықтың аса маңызды бағыттарының бірі.

– Франция Қазақстанның атом саласын дамытуда әлі де маңызды рөл атқаруға ниетті деп айтуға бола ма?

– Иә. Бірақ ядролық энергетика – ондаған жылға есептелген жобалар екенін түсіну керек. Мұндай шешімдер бірнеше аптада немесе бірнеше айда қабылданбайды. Олар ұзақ дайындықты, тұрақты диалогты және ұзақмерзімді серіктестікті талап етеді. Сондықтан Франция мен Қазақстанның бұл саладағы ынтымақтастығын одан әрі тереңдетуге жақсы мүмкіндігі бар екеніне сенімдімін.

– Болашақта Франция Қазақстандағы келесі атом электр станцияларын салуға қатысуы мүмкін деп болжауға бола ма?

– Мен ынтымақтастығымызды тек нақты бір станцияның құрылысына тіреп қоймас едім. Жоғарыда айтқанымдай, Франция мен Қазақстан арасында ядролық энергетиканы дамытудың барлық бағыты бойынша кең ауқымды диалог жүріп жатыр. Мысалы, осы айдың өзінде қазақстандық делегация ядролық энергетика саласы бойынша Францияға оқуға барады. Бұл ынтымақтастықтың жан-жақты дамып жатқанын көрсетеді.

Біз Қазақстанды жай ғана уран жеткізуші ел ретінде емес, толыққанды серіктес әрі әлемдік атом өнеркәсібіндегі маңызды ойыншы ретінде көргіміз келеді. Өз кезегімізде біз станция салу тәжірибесімен ғана емес, қауіпсіздік, кадр даярлау, атом нысандарын басқару және саланы реттеу мәселелері бойынша да тәжірибе бөлісуге дайынбыз.

АДАМДАР АЭС ДЕГЕННІҢ НЕ ЕКЕНІН ТҮСІНУІ КЕРЕК

– Францияда атом энергетикасының орны ерекше. Сіздің ойыңызша, Қазақстан үшін француздардың қандай тәжірибесінің пайдасы зор болуы мүмкін?

– Бізде атом энергетикасына қатысты қоғаммен ашық диалог жүргізудің көпжылдық тәжірибесі қалыптасқан. Адамдар атом нысандарының қалай жұмыс істейтінін, қандай қауіпсіздік шаралары қолданылатынын және олардың өңірге қандай пайда әкелетінін түсінуі өте маңызды.

Францияда атом электр станциялары көбіне өңірлердің дамуына серпін береді. Олардың айналасында инфрақұрылым дамиды, жолдар мен мектептер салынады, жаңа жұмыс орындары ашылады.

– Яғни сіздер атом энергетикасын жай ғана электр энергиясының көзі ретінде қарастырмайсыздар ғой?

– Дәл солай. Біз үшін бұл – энергетикалық қауіпсіздік, технологиялық даму және климаттың өзгеруімен күрес мәселесі. Сондықтан Қазақстанмен жүргізіп отырған диалогымыздың басты мақсаты жекелеген жобаларға қатысу ғана емес, Қазақстанның қауіпсіз, заманауи әрі ашық атом саласын дамытуына мүмкіндік беретін ұзақмерзімді серіктестік қалыптастыру.

– Бүгінде көптеген қазақстандықты бір сұрақ мазалайды: Қазақстандағы атом энергетикасы шын мәнінде ұлттық жобаға айнала ма, әлде негізгі шешімдер мен технологиялар шетелдік мамандардың қолында қала ма? Франция өз кадрларын даярлау, қоғаммен жұмыс істеу және халықтың атом энергетикасына деген сенімін қалыптастыру мәселелерін қалай шешті?

– Бұл расында маңызды мәселе. Бірақ кадр даярлау, атом станцияларын пайдалану тәжірибесін беру, ашықтық, бұқаралық ақпарат құралдарымен жұмыс, халықпен байланыс және мұндай нысандарға қатысты салық салу мәселелері де кем маңызды емес.

Сонымен бірге Франциядағы атом электр станциялары орналасқан өңірлердің осы нысандармен қалай жұмыс істейтіні де маңызды тәжірибе болып саналады. Жергілікті депутаттар, сенаторлар мен әкімдер өз аумағындағы атом станциясының барын қалай ескереді, халықпен жұмысты қалай ұйымдастырады – мұның бәрі маңызды. Сондықтан біз Қазақстанмен осы мәселелердің тұтас кешені бойынша тәжірибе бөлісуге дайынбыз.

СУ, КЛИМАТ ЖӘНЕ ОРТАЛЫҚ АЗИЯНЫҢ ЖАҢА РӨЛІ

– Қазір Франция Орталық Азияның басқа елдерімен – Өзбекстанмен, Қырғызстанмен және өңірдегі өзге мемлекеттермен ынтымақтастықты қаншалықты белсенді дамытып жатыр?

– Франция Орталық Азиядағы барлық елмен көп жылдан бері белсенді қарым-қатынас орнатып келеді. Біріншіден, біз бұл өңірдің қарқынды дамып жатқанын көріп отырмыз. Екіншіден, көпжақты ынтымақтастық пен даулы мәселелерді бейбіт жолмен шешу ұстанымымызды бөлісетін серіктестердің болғаны біз үшін маңызды.

Соңғы жылдары біз Орталық Азиядағы әрбір мемлекетпен екіжақты қарым-қатынасты белсенді дамытып келеміз, өйткені олардың әрқайсысымен ынтымақтасуға болатын перспективалы бағыттар бар деп есептейміз. Сонымен қатар біздің диалогымыз өңірлік тәсілді және ортақ шешімдерді қажет ететін мәселелерді де қамтиды.

Мысал ретінде климаттың өзгеруін алайық. Біз Орталық Азияда су тапшылығының күшейіп келе жатқанын көріп отырмыз. Мұндай мәселені тек ұлттық деңгейде шешу мүмкін емес. Сондықтан осындай сын-қатерлерге бірге жауап беру үшін өңірлік ынтымақтастықты дамыту қажет. Сол себепті біз Орталық Азия елдерінің өзара байланысын нығайтуды және бүкіл өңірге ортақ мәселелерді бірлесіп шешуді қолдаймыз.

ТІКЕЛЕЙ РЕЙСТЕР ҚАЙТА АШЫЛА МА?

– Өзбекстан әуе компаниялары Францияға тікелей рейстер орындайтыны белгілі. Ал Қазақстанда бұл бағыт, меніңше, ел күткен қарқынмен дамып жатқан жоқ. Бұған не кедергі?

– Қазақстандағы қызметіме кіріскеннен бастап Көлік министрлігімен, сондай-ақ Air Astana және Airbus компанияларымен байланыс орнаттым. Расында, бүгінде Қазақстан мен Франция арасында тікелей әуе қатынасының болмауына объективті себептер бар. COVID-19 пандемиясына дейін Астана мен Париж арасында тікелей рейс болған. Әрине, Франция мен Қазақстан арасындағы, әсіресе Париж бен Астана арасындағы тікелей әуе қатынасы қайта жанданса, мен бұған тек қуанар едім.

Мәселенің бір себебі – Украинадағы соғысқа байланысты әуе бағытының едәуір ұзаруы. Қазір ұшақтар Ресей аумағын айналып өтіп, Оңтүстік Кавказ арқылы ұшуға мәжбүр. Бұл ұшу уақытын да, жанармай шығынын да арттырады.

Егер тікелей рейстер қайта ашылса, бұл біздің экономикалық, академиялық және жалпы екіжақты байланыстарымыздың одан әрі дамуына серпін береді. Мүмкіндік болса айтайын, Франция мен Қазақстан арасындағы тікелей әуе қатынасын қалпына келтіру мәселесі белсенді түрде талқыланып жатыр.

ШЕНГЕН АЛУ НЕГЕ ҚИЫНДАДЫ?

– Қазақстандықтар шенген визасын алу бұрынғыдан әлдеқайда қиындап кеткеніне жиі шағымданады. Мұның себебі неде?

– Француз және жалпы шенген визаларына сұраныстың өте жоғары екенін байқап отырмыз. Сұраныс артқан сайын өтініштерді қарау мерзімі де ұзарады. Сондықтан қазақстандық достарымызға берер кеңесім – құжаттарды алдын ала тапсыру.

Сонымен қатар жыл сайын бұрынғыдан да көп виза беріп жатқанымызды атап өткім келеді. Бұл тек сұраныстың артуына байланысты емес, Франция мен Қазақстан арасындағы экономикалық байланысты дамытуға деген ұмтылысымызбен де байланысты.

Сондықтан берілетін визалардың саны жылдан жылға көбейіп келеді деп сенімді түрде айта аламын. Бұған қоса, ұзақ мерзімді визаларды жиірек беруге тырысамыз. Өйткені адамдардың жыл ішінде бірнеше рет жаңа виза рәсімдеуге мәжбүр болғаны біз үшін де қолайлы жағдай емес.

Өздеріңіз білетіндей, қазір Қазақстан мен Еуропалық Одақ арасында визалық режимді жеңілдету жөнінде белсенді келіссөздер жүріп жатыр. Жақын болашақта осы бағытта нақты келісімге қол жеткізіледі деп үміттенемін.

АКАДЕМИЯЛЫҚ АЛМАСУ

– Елші мырза, көптеген қазақстандық түлектер Францияда білім алуды армандайды. Қазір олар үшін қандай білім беру бағдарламалары мен мүмкіндіктер қарастырылған? Академиялық алмасуды кеңейту Францияның жоспарында бар ма?

– Біз екі ел арасындағы студенттік алмасуды өте белсенді қолдаймыз. Әңгіме тек қазақстандық студенттердің Францияға барып оқуында емес, француз студенттерінің де Қазақстанға келіп білім алуында.

Мамыр айының басында екі ел арасындағы академиялық ынтымақтастықты одан әрі дамытуға бағытталған жаңа Lumière қорын іске қостық.

Қазір француз және қазақстандық жоғары оқу орындары арасында 40-тан астам серіктестік байланыс және 20-ға жуық қос диплом бағдарламасы бар. Бүгінде Францияда шамамен 800 қазақстандық студент білім алып жүр. Бұл әзірге аса көп көрсеткіш емес, дегенмен осы саладағы ынтымақтастық тұрақты түрде дамып келеді.

Нақты мысал келтірейін. Жуырда Алматыдағы Сәтбаев университеті мен Франциядағы Лотарингия университеті арасында жел электр станцияларын дамыту бағыты бойынша жаңа қос диплом бағдарламасы іске қосылды.

Қазір TotalEnergies компаниясы Жамбыл облысында қуаты 1 ГВт болатын ірі жел электр станциясын салу жобасын жүзеге асырып жатыр. Бұл жобаға қазақстандық техниктер мен инженерлер қажет болады. Сондықтан осы салаға қажетті мамандарды даярлау үшін қос диплом бағдарламасы ашылды.

Сонымен қатар бізде оқуға грант бөлетін екіжақты «Абай – Верн» бағдарламасы жұмыс істейді. Бұдан өзге де бастамалар бар. Соның бірі – Франция президенті экология және қоршаған ортаны қорғау саласында жұмыс істейтін студенттерді қолдау мақсатында құрған MOPGA (Make Our Planet Great Again) бағдарламасы.

ФРАНЦУЗША СӨЗ БОСТАНДЫҒЫ

– Франция адам құқықтары мен сөз бостандығына әрдайым ерекше мән беріп келеді. Қазақстандағы қазіргі саяси өзгерістерге қалай қарайсыз? Ел демократияландыру және азаматтық еркіндіктерді дамыту бағытында қаншалықты ілгеріледі деп ойлайсыз?

– Франция үшін бұл өте маңызды мәселе әрі сыртқы саясатымыздың негізгі бағыттарының бірі.

Франция халықаралық саясатта феминистік ұстанымды қолдауға ерекше көңіл бөледі. Бұл – тұрмыстық зорлық-зомбылықпен күресу және әйелдердің құқықтарын қорғау деген сөз. Ерлер мен әйелдердің теңдігі – біз үшін маңызды қағидаттардың бірі.

Сондықтан біз Қазақстанда да барлық еркіндіктің дамуына ықпал етуге ұмтыламыз. Жеке құқықтар мен бостандықтардың сақталуына ерекше мән береміз.

Қазақстанда біз үкіметпен, халықаралық ұйымдармен және үкіметтік емес ұйымдармен сындарлы диалог жүргізіп, заңнаманы жетілдіруге және осы құндылықтарды құрметтеу мәдениетін дамытуға ықпал етуге тырысамыз.

Бұл – Франция дипломатиясының әлемнің кез келген еліндегі ортақ ұстанымы: құқықтық мемлекеттің дамуына қолдау көрсету.

– Елші мырза, жалған ақпаратпен күрес пен сөз бостандығын қорғаудың ара-жігі қай жерде деп ойлайсыз? Журналистерді жалған ақпарат таратқаны үшін қылмыстық жауапкершілікке тартуға бола ма және бұл мәселе Еуропада қалай шешіледі?

– Франция үшін баспасөз бостандығы – ең маңызды еркіндіктердің бірі. Еркін баспасөз қоғамның орнықты дамуына және экономиканың нығаюына ықпал етеді. Бұл ретте азаматтық қоғамның да рөлі зор.

Сондықтан біз мүмкіндік болған барлық елмен баспасөз еркіндігін қорғауға ғана емес, оны кеңейтуге бағытталған ынтымақтастықты дамытамыз.

Тіпті Францияның өзінде де баспасөз еркіндігі мәселесі күрделі тақырып болып қала береді және тұрақты түрде қоғамдық талқылауға түсіп отырады. Бізде бір ғасырдан астам уақыт бұрын қабылданған заңнама бар, ол бүгінгі заман талабына сай үнемі жетілдіріліп келеді.

Жалпы, біз әлемнің түрлі елдерінің үкіметтерімен баспасөз еркіндігін дамыту бағытында жұмыс істейміз. Бұл тек Францияның ұстанымы ғана емес, Еуропалық Одақтың да ортақ құндылығы. Біз жеке бостандықтар, соның ішінде баспасөз еркіндігі қоғамның дамуына ықпал етеді деп есептейміз.

САЯСИ РЕФОРМАЛАР – ҰЗАҚҚА СОЗЫЛАТЫН ҮДЕРІС

– Франция президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың елдегі саяси жаңғыру бағытындағы реформаларын қалай бағалайды?

– Жоғарыда айтып өткенімдей, құқықтық мемлекетті дамыту – кез келген елдің өркендеуінің негізгі шарттарының бірі деп санаймыз. Сондықтан Қазақстанның осы бағыттағы ілгерілеуіне ықпал ететін барлық бастаманы қолдаймыз және оң бағалаймыз.

Мен ұзақмерзімді әрі әділ дамудың басты алғышарты дәл осы екеніне кәміл сенемін. Әрбір Қазақстан азаматы жүргізіліп жатқан реформалар мен елдің дамуы өз игілігі үшін жүзеге асып жатқанын сезінуі керек.

Сондықтан әділеттілік пен құқықтық мемлекет қағидаттары – дамудың берік іргетасы. Біз Қазақстандағы саяси жаңғыру үдерісін мұқият әрі қызығушылықпен бақылап отырмыз.

Конституциялық және саяси реформалар уақытты қажет етеді. Әуелі олар қабылдануы тиіс, кейін іс жүзінде жүзеге асырылып, содан соң ғана нәтижесіне баға беріледі. Бұл – ұзақ мерзімге созылатын үдеріс.

ФРАНЦИЯ ЖӘНЕ БҰҰ

– Қасым-Жомарт Тоқаев Біріккен Ұлттар Ұйымын реформалау жөнінде бірнеше рет бастама көтерді. Қазіргі күрделі халықаралық жағдайда ұйымның тиімділігі мен беделі туралы сұрақтар жиі қойылып жүр. Қазақстан Қауіпсіздік Кеңесінің құрамын кеңейтуді де ұсынған болатын. Бұл бастамаға қалай қарайсыз?

– Франция мен Қазақстан көпжақтылық пен халықаралық ынтымақтастықты дамыту мәселесінде ортақ ұстанымға ие. Өйткені қазіргі жаһандық сын-қатерлерді еңсерудің және қақтығыстарды бейбіт жолмен шешудің жалғыз тиімді жолы осы деп есептейміз.Осы тұрғыдан алғанда, БҰҰ-ның рөлі әлі де аса маңызды. Біз БҰҰ-ны қолдаймыз және Франция ұйымды реформалау идеясын белсенді түрде алға тартып келеді.

Сонымен қатар бізде ұйымды жаңғыртуға бағытталған UN80 бастамасы бар. Қазіргі әлем БҰҰ алдына жаңа міндеттер қойып отырғандықтан, мұндай өзгерістердің қажеттігін толық түсінеміз.

Әрине, бұл оңай міндет емес. Қазақстанның да БҰҰ реформасының қажеттілігіне қатысты біздің көзқарасымызды бөлісетініне қуаныштымыз және осы бағытта бірлесіп жұмыс істеп келеміз.

Бұл халықаралық институттардың болашағы үшін өте маңызды. Қақтығыстар саны артып жатқан қазіргі жағдайда реформалардың қажеттілігі бұрынғыдан да айқын сезіледі. Алдағы жылдары осы мәселеде нақты ілгерілеуге қол жеткізіп, қажетті өзгерістерді жүзеге асыруға жақындаймыз деп үміттенеміз.

СОҒЫС ПЕН БЕЙБІТШІЛІК

– Франция Украинаға қолдау көрсететін негізгі елдердің бірі болып қала береді. Соғыс жалғасып жатқан жағдайда оның қашан аяқталуы мүмкін деген сұрақ жиі қойылады. Кейбір сарапшылар тараптардың мүдделері сәйкес келмейтіндіктен, қақтығыс ұзаққа созылуы мүмкін дейді. Сіздің көзқарасыңыз қандай?

– Франция мен Еуропалық Одақ үшін басты мақсат – Украинада әділ әрі ұзақмерзімді бейбітшілік орнату. Барлық күш-жігеріміз осыған бағытталған.

Біз Украинаға тұрақты әрі әділ бейбітшілікке қол жеткізу үшін қолдау көрсетіп отырмыз. Бұл тек Украина үшін ғана емес, бүкіл Еуропа үшін маңызды.

Соғысты әділ шарттармен аяқтауға ықпал ету үшін белсенді жұмыс жүргізіп келеміз. Әрине, қақтығыс неғұрлым тез аяқталса, соғұрлым жақсы. Алайда қазіргі жағдайда мұндай мүмкіндікке жеткілікті алғышарттар көріп отырған жоқпыз.

Соған қарамастан жұмыс жалғасуда. Біз Еуропа елдерімен қатар Жапония мен Канада секілді мемлекеттер кіретін еріктілер коалициясының құрамындамыз. Мақсатымыз – келіссөздерге жәрдемдесу және Украина үшін қолайлы болатын бейбітшілікке қол жеткізу.

– Сіз үшін әділ бейбітшілік деген не?

– Ең алдымен, бұл – Украинаның өзі әділ әрі тұрақты деп санайтын бейбітшілік. Мұндай бейбітшіліктің шарттарын Украина өзі айқындауы тиіс, тіпті ол оңай шешім болмаса да.

Сонымен бірге мәселе соғыстың қалай аяқталатынында ғана емес. Әңгіме халықаралық қауымдастықтың болашағы туралы болып отыр. Бұл қақтығыс БҰҰ Жарғысының қағидаттарын сақтау, мемлекеттердің аумақтық тұтастығын құрметтеу және халықаралық құқық нормаларын орындау сияқты мәселелермен тығыз байланысты.

Сондықтан сөз Украинадағы соғыстың әділ аяқталуы туралы ғана емес, мемлекеттер бейбіт өмір сүріп, халықаралық құқық талаптарын құрметтейтін бүкіл халықаралық қатынастар жүйесінің болашағы туралы болып отыр.

Біз «жаман бейбітшілік жақсы соғыстан артық» деген тұжырыммен толық келісе бермейміз. Өйткені нашар бітім көбіне мәселені шешпей, кейінге ысырып қояды деп есептейміз.

Әрине, шынайы жағдайды ескеру керек. Бірақ сонымен бірге әділ әрі ұзақмерзімді бейбітшілікке ұмтылуымыз қажет.

Украинада болып жатқан оқиғалар халықаралық қауымдастықтың даулы мәселелерді бейбіт жолмен шешуге жеткілікті жағдай жасай алмағанын көрсетті. Біздің мақсатымыз – мұндай қақтығыстардың болашақта қайталануына жол бермейтін бейбітшілікке қол жеткізу.

ҮЛКЕН МІНДЕТТЕР ЖӘНЕ G7 САММИТІ

– Францияда G7 саммиті өтіп жатыр. Осы жиында қабылданатын қандай шешімдер Орталық Азияға әсер етуі мүмкін?

– Қазір «Үлкен жетілік» елдерінің алдында ортақ міндеттер тұр. Олар – жаһандық теңгерімсіздікті азайту, тұрақты экономиканы дамыту және әлемдік экономикалық жүйенің бөлшектенуіне жол бермеу.

Орталық Азия үшін аса маңызды тақырыптардың қатарында стратегиялық минералдар, жеткізу тізбектерінің тұрақтылығы және экономикалық байланыстарды нығайту мәселелері бар.

Бүгінгі негізгі міндеттердің бірі – жаһандық жеткізу тізбектерінің тұрақтылығын қамтамасыз ету. Бұл тұрғыда Орталық Азияның рөлі барған сайын артып келеді.

Стратегиялық маңызы бар минералдар, энергетикалық қауіпсіздік және жеткізілімдердің сенімділігі мәселелері әлемдік экономикаға тікелей әсер етеді. Сондықтан G7 аясында қабылданатын шешімдер Орталық Азияға арнайы арналмаса да, өңір мүддесіне сөзсіз ықпал етеді.

«Жетілік» елдерінің міндеті – бүкіл әлемге әсер ететін жаһандық мәселелердің шешімін табу. Ал бұл мәселелер Орталық Азияны да айналып өтпейді.

ҚАЗАҚСТАН – ШЫҒЫС ПЕН БАТЫСТЫ ЖАЛҒАЙТЫН КӨПІР МЕ?

– Қазақстанды бүгінде Шығыс пен Батысты байланыстыратын стратегиялық көпір деп жиі атайды. Еліміздің Қытай мен Еуропа арасындағы негізгі көлік-логистика тораптарының біріне айналу мүмкіндігі қаншалықты жоғары? Ал Еуропа Орта дәліздің табысты болуына қаншалықты мүдделі?

– Бұл бағыт қазірдің өзінде жұмыс істеп тұр. Біз оны Транскаспий дәлізі деп атаймыз. Оны дамыту Қазақстан мен Еуропалық Одақ арасындағы күн тәртібіндегі негізгі мәселелердің бірі саналады.

Әңгіме Орталық Азия мен Еуропа арасындағы көлік байланысын күшейту туралы болып отыр. Еуропалық Одақ бұл бағытты дамытуға Global Gateway бағдарламасы аясында қаржы бөліп келеді.

Қазақстан үшін бұл стратегиялық маңызы зор мәселе екенін жақсы түсінеміз. Сондықтан оны қолдаймыз және осы бағытта белсенді жұмыс істеп жатырмыз.

Сонымен қатар президент Тоқаевтың Брюссельге сапары кезінде Орталық Азия мен Еуропа арасындағы көлік байланысын дамыту мәселесі негізгі тақырыптардың біріне айналады деп күтеміз.

СОҒЫС АЯҚТАЛҒАННАН КЕЙІНГІ ӘЛЕМ

– Бір күні Украинадағы соғыс аяқталады. Сіздің ойыңызша, болашақта Ресей мен оның көршілері арасындағы қарым-қатынас жаңа қақтығыстар мен соғыстарсыз өрбуі үшін не істеу қажет?

– Бұл өте күрделі сұрақ. Оған бір-екі ауыз сөзбен жауап беру де қиын шығар. Бірақ Францияның ұстанымы тұрғысынан айтсақ, біздің басты мақсатымыз – бейбітшілік.

Дәл осы себепті біз Украинаны қолдаймыз және әділ әрі ұзақмерзімді бейбітшілік орнатуды жақтаймыз. Сонымен бірге біз үшін тек қазіргі соғыстың аяқталуы ғана емес, бүкіл өңірдің болашағы туралы ойлау да маңызды.

– Яғни мәселе тек Украинаға қатысты емес қой?

– Әрине. Украинадағы соғыстың астарында әлдеқайда ауқымды мәселелер жатыр. Еуропа мен Ресейдің, Оңтүстік Кавказ бен Орталық Азия елдерінің болашақ қарым-қатынасы қандай болады? Бүкіл Еуразия кеңістігіндегі қауіпсіздік жүйесі қалай қалыптасады?

Біз қазіргі тұрақсыздықтың шексіз жалғасқанын қаламаймыз.

ДИПЛОМАТИЯНЫҢ РӨЛІ

– Бұл үдерісте дипломатия қандай рөл атқара алады?

– Шешуші рөл атқарады. Франция кез келген ұзақмерзімді шешім диалогқа, халықаралық құқыққа және көпжақты ынтымақтастыққа негізделуі керек деп есептейді.

Бұл тұрғыда біздің Қазақстанмен ұстанымдарымыз көп жағдайда сәйкес келеді. Біз қақтығыстарды бейбіт жолмен реттеуді және дипломатиялық шешімдер іздеуді жақтаймыз.

– Демек, соғыс аяқталған соң дипломаттардың жұмысы енді ғана басталады ғой?

– Дәл солай. Соғыстың аяқталуы дипломатияның аяқталуы деген сөз емес. Керісінше, содан кейін сенімді қалпына келтіру, қауіпсіздікті нығайту және бүкіл өңірдегі тұрақтылықты қамтамасыз ету бағытындағы ауқымды жұмыс басталады.

Бұл – көп мемлекеттің күш-жігерін талап ететін ұзақмерзімді міндет.

Бір нәрсені анық айта аламын: Франция Еуразия кеңістігінде бейбітшілікті, тұрақтылықты және құқық үстемдігін нығайтуға бағытталған осы жұмысқа алдағы уақытта да белсенді қатыса береді.

Сұхбаттың толық нұсқасын Ulysmedia YouTube-арнасынан көруге болады.