Мамыр айының басында Қазақстандағы вольфрам кен орнына инвестор ретінде АҚШ президенті Дональд Трамптың ұлдары – кіші Дональд Трамп және Эрик Трамп келгені белгілі болды. Трамптарға қазақстандық вольфрам не үшін қажет? Ulysmedia.kz сарапшылар пікірін білді.
КЕЛІСІМ ҚАШАН ЖАСАЛДЫ?
Қазақстандық «Ұлттық тау-кен компаниясы «Тау-Кен Самұрық» пен америкалық Cove Capital әлемдегі игерілмеген ең ірі вольфрам кен орнын игеру туралы келісім жасағанына жарты жылға жуық уақыт өтті.
Бұл жобаға АҚШ-тың Экспорт-импорт банкі мен Даму қаржыландыру корпорациясы 1,6 млрд долларға дейін қаржы бөлуі мүмкін екені туралы ақпарат болған. Сондай-ақ кен орнында өндіріс шамамен бес жылдан кейін басталатыны айтылған.
Алайда 30 сәуірде Cove Capital компаниясы Skyline Builders Group Holding-пен бірігу туралы келісімге келгені белгілі болды. Бұл компанияның акциялары Дональд Трамптың ұлдарына тиесілі.
Сондай-ақ хабарламада жаңа компания Kaz Resources брендімен Nasdaq биржасына шығуды жоспарлап отырғаны айтылған.
Мұндағы бір маңызды жайт – Cove Capital Қазақстандағы жоба үшін АҚШ үкіметімен байланысты құрылымдардан несие алған.
Осыған байланысты Дональд Трамптың кіші ұлы америкалық баспасөз алдында өкілдері арқылы түсініктеме беруге мәжбүр болды:
– Дональд Трамп кіші бұл жобаға тек пассив инвестор ретінде қатысады, компанияны басқармайды және бұл мәселелер бойынша АҚШ мемлекеттік органдарымен байланыс жасамайды, – деп жазды Financial Times басылымы.
ТРАМПТАРДЫҢ МАҚСАТЫ
Трамптар отбасы – әрқашан дұрыс тәсіл қолданса, кез келген нәрсені табыс көзіне айналдыруға болатынын жақсы түсінетін әулеттің бірі.
Дональд Трамп президент болғаннан кейін оның ұлдары фамилияны пайдаланудың тиімді жолын тапты: бизнеске бастапқы кезеңде кіріп, компания акцияларының құнын өсіру.
Бұл тәсіл, мысалы, American Bitcoin, Dominari Holdings және басқа да көптеген шағын компанияларда қолданылған.
Олар сондай-ақ қорғаныс өнеркәсібімен, стратегиялық ресурстармен байланысты салаларды, әрі АҚШ үкіметінен преференциялар алу мүмкіндігі бар бағыттарды ұнатады.
Олар америкалық және израильдік дрон өндіретін бірнеше компанияның құрылтайшылары, фармацевтикаға, криптовалютаға және басқа да салаларға инвестиция салады.
Сондықтан Қазақстандағы вольфрам кен орындары Трамптар үшін нағыз тиімді мүмкіндік.
Кен орындарын игеру әлі басталған жоқ, яғни инвесторлар пулына кіру құны салыстырмалы түрде төмен. АҚШ компанияға 1,6 млрд доллар көлемінде төмен пайызбен несие бөліп қойған. Ең бастысы – вольфрам қазіргі қорғаныс өнеркәсібі мен ұшқышсыз ұшу аппараттарын (БПЛА) өндірудің негізгі шикізаты.
Демек, жаңа инвестициялар тарту, мемлекеттік қолдау алу және дайын өнімді өткізу тұрғысынан үлкен перспективалар бар.
ҚАЗАҚСТАНҒА ТИІМДІ МЕ?
Алайда мұндай модельдің кері жағы да бар.
Біздің ел сияқты мемлекет жобасына әлемге танымал фамилия өкілдері қатысқанда, ол автоматты түрде тек бизнес ретінде қабылданбайды.
Мысалы, Шет ауданының әкімі уәде етілген фабриканың құрылыс мерзімін Дональд Трамптың өзінен сұрай ала ма?
Сонымен қатар халықаралық тәуекелдер де бар. Соңғы жылдары Трамптарға қатысты жобалар жиі дау-дамайға ұшырап жүр. Мүдделер қақтығысы туралы айыптаулардан бастап, активтердің күрт құн өзгерістері мен инвесторлардың шығындарына дейін.
Бұл жағдай Қазақстандағы сирек жер металдарын өндіру жобаларына басқа әлеуетті серіктестерді үркітіп жібермей ме деген сұрақ туындайды.
КЕЛІСІМ КҮШІНЕ ЕНБЕДІ
Дегенмен, қазақстандық сарапшылар жағдайды ушықтыру қажет емес деп санайды.
Заңгер әрі 2017 жылғы «Жер қойнауы туралы» кодексті әзірлеушілердің бірі Тимур Одиловтың айтуынша, қазіргі таңда Трамптар тек Қазақстандағы жобаға қатысу ниетін ғана білдірген.
Ал Қазақстан және халықаралық заңнама бойынша мұндай шешім екінші тараптың да келісімін талап етеді.
Яғни, бұл мәселеге қатысты өз пікірін «Тау-Кен Самұрық» пен ҚР Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі білдіруі тиіс.
– Мен мұндай жобалардың қалай құрылатынын, қалай жалпы құрылымдалатынын түсіне отырып, бұл жаңалықтан тек адамдар жобаның құрамына кіру үшін қандай да бір құжаттарға қол қойғанын ғана көріп отырмын, бірақ бұл әлі де өтпелі кезеңде, – дейді Тимур Одилов.
Сондықтан сарапшы кіші Дональд Трамптың кіші ұлы мен Эрик Трамптың жобаға кіруге талпынысын басқа да оқиғалар контекстінде қарастыру қажет деп санайды.
– Біздің ешқайсымыз – мен де, сіз де, америкалық БАҚ та – жасалған келісімдердің барлық нюанстарын білмейміз. Бірақ Трамптардың жобаға кіру ниеті келісімнің басқа шарттары немесе аспектілері бойынша келіссөздегі белгілі бір позиция болуы әбден мүмкін. Менің ойымша, бұл процестің үлкен экономикалық та, саяси да астары бар және қазір келіссөздерде осы факторлар ескеріліп жатыр. Сондай-ақ шешім тек «Тау-Кен Самұрық» басқарма төрағасы немесе өнеркәсіп министрі деңгейінде ғана қабылданбайды деп ойлаймын, өйткені бастапқыдан-ақ бұл жобаның ауқымы әлдеқайда кең екені анық болды, – деп атап өтті Одилов.
Сонымен қатар ол қазіргі уақытта Трамптардың ықтимал қатысуында тәуекел көп пе, әлде мүмкіндік көп пе – оны нақты айту қиын екенін, бірақ белгілі бір айқын факторлар бар екенін айтты.
– Белгілі фамилиялардың жобаға әсері туралы мәселе – бұл құқықтық емес, көбіне саяси мәселе. Себебі көп нәрсе саяси конъюнктураға байланысты. Егер қазір бұл фамилиялар фаворда болса, олар жобаның ілгерілеуіне көмектесуі мүмкін. Ал фавор аяқталған кезде не болады? Немесе ол мүлде аяқтала ма – оны біз білмейміз. Бірақ бір жақсы жаңалық бар: Қазақстандағы жобаны қаржыландырумен АҚШ-тың ресми мемлекеттік құрылымдары айналысады, олар АҚШ-та саяси көшбасшылар ауысқан сайын өзгермейді. Дәл осы фактор жобаның белгілі бір деңгейде тұрақтылығы мен өміршеңдігін қамтамасыз етеді, – деп түйіндеді Тимур Одилов.
Қазақстанның тау-кен палатасының президенті Руслан Баймішев АҚШ Солтүстік Қатпар мен Жоғарғы Қайрақты кен орындарын игеру туралы келісімге келгенін еске салды. Бұл кен орындарының лицензиялары бұған дейін «Северный Катпар» ЖШС-не тиесілі болған.
Соның ішінде негізгісі – Жоғарғы Қайрақты кен орны, ол кеңес заманынан бері белгілі.
– Ол жердегі вольфрам өткен ғасырдың ортасында-ақ есептелген, бірақ оны игерудің рентабельдігі әрқашан сұрақ тудырған. Бұл – үлкен қаржыны және технологияны талап ететін жоба. Енді оған инвесторлардың табылғаны – өз алдына бір жетістік, – дейді Баймішев.
Ол жобаның инвесторлары ретінде Трамптардың қатысуынан ешқандай қиындық көрмейді, керісінше, мұндай серіктестіктің артықшылықтарын атап өтеді.
– Біздің геологиялық барлау саласында қазірдің өзінде канадалық, австралиялық, британдық, қытайлық компаниялар жұмыс істеп жатыр. Енді америкалықтардың да келуі – керісінше жақсы. Бұл саланың көпвекторлығын күшейтеді. Яғни Қазақстанның тұрақтылығына бірден бірнеше тарап мүдделі болады, – деп атап өтті Руслан Баймішев.
Ол инвестордың фамилиясына аса мән бермей, басты нәрсеге назар аударуға шақырады. Яғни жобаның түпкі бенефициары Қазақстан болмақ.
– Сирек жер металдарын өндіру өте күрделі. Жобаға сәйкес, кенді байыту, фабрика салу, жұмыс орындарын ашу мұның бәрі Қазақстанда жүзеге асады, – дейді Баймішев.
Сонымен қатар, Қазақстан заңнамасына сәйкес, кез келген жер қойнауын пайдаланушы жергілікті халыққа жобаның экологиялық тәуекелдерін түсіндіріп, оларды қалай азайтатынын көрсетуі тиіс.
– Қазір бұл туралы нақты айту ерте, өйткені қандай өндіру және байыту технологиялары қолданылатыны белгісіз. Бірақ кез келген жағдайда жоба қоғамдық тыңдаулардан өтуі керек, сол жерде барлық ақпарат ашық жарияланады. Егер технологияда қауіпті немесе сын көтермейтін тұстар болса, инвестор кім болса да, қоғам мұндай жобаны жүзеге асыруға жол бермейді. Мұндай мысалдар әлемде бар – жергілікті халық қарсы болғандықтан тоқтатылған жобалар кездеседі, – деп еске салды тау-кен палатасының басшысы.
«ТАУ-КЕН САМҰРЫҚ» НЕ ДЕЙДІ?
«Тау-Кен Самұрықтың» ресми түсіндірмесіне сәйкес, америкалық инвестор жобаны қаржыландыруды, сондай-ақ оған байланысты барлық операциялық және техникалық тәуекелдерді өз мойнына алады.
Cove Capital бірлескен қазақстандық-америкалық компанияның жарғылық қорының 70%-ын алады.
Сонымен қатар «Тау-Кен Самұрық» атап өткендей, кен орнына бақылау Қазақстанда қалады.
Өйткені компанияның жарғылық қоры – бұл фабрика мен өңдеу технологиялары, ал кен орнының өзі емес.
Бұл жайтты сарапшылар да растайды. Жоғарғы Қайрақтыдағы вольфрам Қазақстанға тиесілі болып қала береді. Алайда енді елімізде америкалық технология мен қаржының арқасында оны нақты табыс көзіне айналдыру мүмкіндігі пайда болды.
Яғни бұрын тек қағаз жүзіндегі байлық болған ресурс енді шынайы экономикалық пайда әкелуі мүмкін.