Қазақстанда онкологиялық науқастарға медициналық көмек мемлекет тарапынан кепілдендірілген, яғни диагностика, дәрі-дәрмек және қатерлі ісікті емдеу тегін көрсетіледі. Алайда «тегін» деген көп уәденің ар жағында ресми статистикадан әрдайым көріне бермейтін мәселелер бар: тексеруден өту үшін кезек күту, дәрі іздеу, төсек пен дәрігер тапшылығы, бір бөлімшеге бір ғана дәретхана, істемей қалған лифт және химиотерапиядан кейін медбикелердің орнына бір-біріне көмектесетін науқастар. Ulysmedia.kz «қатерлі ісік» диагнозы қойылған жағдайда «тегін» дегеннің артында не тұрғанын анықтады.
Надежданың (кейіпкердің өтініші бойынша аты өзгертілді) жасы 24-те. Оған Ходжкин лимфомасының үшінші сатысы диагнозы қойылған. Ол Алматыдағы қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтында емделіп жатыр. Қазақстанға 2021 жылы оқуға келген. Медициналық білімі болғандықтан, ағзасындағы алғашқы өзгерістерді өзі байқаған.
Қараша айында мойнында кішкентай түйіндер пайда болып, лимфа түйіндері ұлғая бастаған. Қатерлі ісік болуы мүмкін деген күдік болғанымен, ол бұл белгілерді аса қауіпті деп ойламай, денсаулығына қатысты мәселені кейінге қалдырған.
– Мен эндокринологияға қатысты шығар, мүмкін, күйзелістен гормондар бұзылған болар деп ойладым, – дейді ол.
Алайда түйіндер көбейе берген. Оның үстіне қысқы сессия басталып, кейін басқа да мәселелер шыққан. Сондықтан тек ақпан айында тексерілуге барған. Эндокринолог оны УДЗ-ге жіберген, кейін хирург пен онкологқа қаралған. Дәрігер диагнозға көп күмән келтірмеген. Биопсия нәтижесінде Надеждада Ходжкин лимфомасының үшінші сатысы бары расталған.
– Үшінші сатыға дейін жеткізіппін, – дейді қыз.
Келесі кезең ПЭТ/КТ болуы керек еді. Бұл тексеру аурудың қаншалықты таралғанын анықтауға мүмкіндік береді. Осы жерде, Надежданың айтуынша, басқа мәселелер басталған.
ПЭТ/КТ-ға айлап кезек күтуге тура келеді
Алматыда ПЭТ/КТ-дан өту үшін ұзын-сонар кезек бар. Бірнеше айдан кейін қайта тексерілу қажет болғанда, жағдай тағы қайталанған.
– Кей жерлерде қажетті препарат жоқ екенін айтты. Ол тек бір айдан кейін келеді екен. Адамдарға қайта талдау тапсырып, бақылау түсірілімдерін жасау керек, ал препарат жоқ. Көп адам бір ай, екі ай күтеді. Тексерудің қашан қажет болатынын алдын ала біліп, бір ай бұрын емес, екі ай бұрын жазылу керек, – дейді Надежда.
Оның айтуынша, қажетті препарат бар жерде ПЭТ/КТ-дан ақылы өту шамамен 370 мың теңге тұрады. Мұндай тексеруге кез келген адамның қалтасы көтере бермейді.
Барлық тексеруден кейін Надежда Абай даңғылы, 91 мекенжайындағы Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтына барған.
Қатерлі ісікті емдеу тегін бе?
Ресми түрде Қазақстанда онкологиялық ауруларды диагностикалау және емдеу тегін медициналық көмектің кепілдік берілген көлеміне кіреді. 2026 жылдан бастап қатерлі ісіктер ТМККК аясында қаржыландырылатын әлеуметтік маңызы бар аурулар тізімінде қалды, яғни онкологиялық ауруға шалдыққан адам сақтандырылған мәртебесі болмағаны үшін емсіз қалмауы керек.
Алайда науқас үшін тегін емдеу оның жалпы тегін екенін білдірмейді. Оның шығынын мемлекет денсаулық сақтау жүйесі арқылы, түптеп келгенде, қоғамдық қаражат есебінен өтейді.
Сондықтан негізгі сұрақ – пациент бұл қаражатқа іс жүзінде не алады?
Таныстардың көмегіне жүгінуге тура келген
Надежданың айтуына қарағанда, қажетті маманға жазылудың өзі оңай болмаған.
– Бірнеше айға жазылғандардың саны өте көп болды. Таныстардың көмегіне жүгінуге тура келді. Төртінші сатыға дейін күтудің реті жоқ еді. Маған аурудың өте белсенді екенін айтты, – дейді ол.
Кеңес алғаннан кейін дәрігерлер емдеу схемасы мен қажетті препараттарды анықтаған. Сол кезде қыздың айтуынша, жаңа мәселе пайда болған.
– Онкологиялық орталықта препараттар жетіспейтіні анықталды. Пациенттер көп болғандықтан, орын да жетіспейді. Сондықтан адамдардың көпшілігі ақша тауып, көмек сұрап, дәрілерді таныстары арқылы немесе басқа елдерден алдыруға мәжбүр, – дейді ол.
Қыздың айтуынша, өз ақшасына сатып алынған препараттармен төрт ем-шара шамамен 600 мың теңгеге түсуі мүмкін.
Төсек саны жетіспейді
Надежданың айтуынша, бос орындар да жетіспейді, сондықтан кейбір пациенттер ауруханаға жатқызылуын күтеді. Палаталардағы науқастар саны әртүрлі. Ауыр жағдайдағы пациентті бөлек орналастыруы мүмкін. Кей палаталарда бір уақытта бірнеше адам жатады.
– Төсек саны біреуден – жағдайы өте ауыр науқас үшін – сегіз адамға дейін болуы мүмкін, – дейді ол.
Алайда Надежда үшін төсек саны басты мәселе емес.
– Дәрігерлердің өздері кадр жетіспейтінін айтады. Пациенттер саны тым көп. Төсек те, дәрігер де, медбике де жетіспейді. Бұл – факт, – дейді ол.
Оның айтуынша, дәл осы маман тапшылығынан кей жағдайда науқастар бір-біріне өздері көмектеседі.
Надежданың палаталас көршісі – 30 жастағы Ирина. Оның лейкемиясы, яғни қан обыры бар. Көктемде жағдайы күрт нашарлаған. Бетінің бір бөлігі сал болып, кейін аяқтары істемей қалған. Ирина өздігінен жүріп-тұру мүмкіндігінен айырылып, 12 келі салмақ жоғалтқан.
Бір кезде жағдайы қатты нашарлап, оны басқа клиникаға ауыстырған.
– Оның анасына қоңырау шалып, «алып кетіңіз, қоштасу үшін келіңіз немесе осында қалдырыңыз» деген. Жағдайы соншалықты ауыр болған, – дейді Надежда.
Қазір Иринаның жағдайы жақсарған, бірақ күнделікті қарапайым істерді әлі де өздігінен атқара алмайды. Қасында анасы бар.
– Оған орнынан тұруға, жуынуға, процедураларға баруға көмектесу керек. Сондықтан анасы осында жүр, – дейді ол.
Алайда әр пациенттің туысының үнемі жанында болуға мүмкіндігі жоқ. Надежданың айтуынша, әдетте келушілер бөлімшеге еркін кіре алмайды. Ерекше жағдайларда ғана ауыр науқастардың туыстарына рұқсат беріледі.
Сондықтан палатадағы көршілерге ғана үміт артуға тура келеді.
– Медбике жетіспегендіктен, науқастар бір-біріне көмектеседі. Тамшыдан кейін де, химиотерапиядан кейін де бәріне қиын. Соған қарамастан бір-бірімізге көмектесеміз, тым болмаса моральдық қолдау көрсетеміз. Дүкенге барып, бірдеңе сатып әкелудің өзі маңызды, – дейді Надежда.
Бір бөлімшеге бір ғана дәретхана
Надежда ең өзекті тұрмыстық мәселелердің бірі ретінде дәретхананы атады. Оның айтуынша, өзі емделген бөлімшелердің бірінде бүкіл қабатқа бір ғана дәретхана болған.
Дәретхана барлық қабатта дәліздің соңында орналасқан. Қарапайым адам үшін бұл жай ғана қолайсыздық болып көрінуі мүмкін. Ал химиотерапиядан кейінгі адам үшін жағдай мүлде басқа.
– Біреу іште ұзақ отырса – өте қиын. Әсіресе жүрегің айнып тұрғанда. Дәретханаға жүгіріп барудың өзі – бір сынақ, – дейді ол.
Надежданың айтуынша, процедуралардың бірінен кейін бес күн бойы құсқан.
Тағы бір мәселе – лифтінің мезгіл-мезгіл істен шығуы. Мұндай жағдайлардың бірі жақында болған.
– Бірінші қабаттан қағаз алуым керек болды. Жетінші қабаттан түсіп, қайта көтерілдім, сосын тағы бірнеше рет түстім де, көтерілдім. Тамырға дәрі құятын процедураның алдында қан қысымым түсіп кетті, – дейді ол.
Процедурадан кейін жағдайы одан әрі нашарлаған.
Өздігінен жүріп-тұруы қиын адамдар да ем алатын мекеме үшін лифтінің жұмыс істеуі жай ғана жайлылық мәселесі емес, өмірлік маңызы бар жағдайға айналады.
Химиотерапия, ыстық және терезе сыртындағы концерт
Жазда басқа мәселе пайда болады. Палаталарда ауа тым ыстық әрі қапырық. Кондиционер жоқ. Терезені ашу да әрдайым мүмкін емес. Бір палатада әртүрлі пациенттер жатады: біріне ыстық болса, екіншісіне салқын болуы мүмкін.
Оған көшедегі шу қосылады. Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институты Абай даңғылында, Орталық стадионның қарсысында орналасқан.
– Мұнда тамыр арқылы дәрі алған адамдар жатыр. Ұйықтағың келеді, осының бәрін еңсеру үшін ұйықтау керек. Ал терезенің сыртынан бір жерде Kanye West-тің дауысы гүрілдеп тұрады, – дейді Надежда.
Тамақ мәселесі
– Тамақтың нашар болғаны сонша, оны жеу мүмкін емес. Дәрілерден кейін онсыз да жүрегің айниды, ал мұнда дәмсіз тамақ береді. Оның үстіне бір жағымсыз иісі бар, – дейді ол.
Қыздың түсіндіруінше, химиотерапиядан кейін иіс пен дәмге сезімталдық күшейеді.
– Кіммен сөйлессем де, бәрі тамақты жей алмайтынын айтады. Сондықтан көпшілік өзімен бірге йогурт әкеледі, біреулер сорпаға тапсырыс береді, кейбіріне туыстары тамақ әкеледі, – дейді Надежда.
«Тегін дүниенің» құны қанша?
Ресми жүйе басқаша көрінеді. 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап қатерлі ісіктер медициналық көмегі ТМККК аясында қаржыландырылатын 11 әлеуметтік маңызы бар аурудың тізіміне кірді. Диагностика мен емдеу МӘМС мәртебесіне қарамастан қолжетімді.
Мемлекет онкологиялық науқастарға мамандандырылған ем, дәрі-дәрмек және медициналық бұйымдар беруге кепілдік береді.
Ходжкин лимфомасының III сатысында аурудың таралуына қарамастан, жалпы болжам қолайлы. Бұл – емге жақсы жауап беретін қатерлі ісіктің түрлерінің бірі. Қазіргі емдеу тәсілдері арқылы көп пациентте ұзақ ремиссияға немесе толық сауығуға қол жеткізуге болады. Мұнда емді қаншалықты тез бастау және ісіктің алғашқы емдеу курстарына қалай жауап беретіні де маңызды.
Қағаз жүзінде мемлекет онкологиялық науқасқа қажет нәрсенің бәрін: диагностика, дәрі-дәрмек және емдеуді қамтамасыз етуге кепілдік береді.
Алайда Надежданың оқиғасы бұл кепілдіктің пациент үшін іс жүзінде мүлде басқаша көрінуі мүмкін екенін көрсетеді: ПЭТ/КТ-ны күту, дәрі іздеу, орын мен медицина қызметкерлерінің жетіспеуі, ауруханадағы қарапайым жағдайлардың өзіндегі мәселелер.
Ал егер тегін медициналық көмек қағазда жазылғандай жұмыс істегенде, 24 жастағы Надежда үшін өз өмірінің қанша тұратыны туралы мәселе туындамауы керек еді.
Қазір институтта қанша пациент ем алып жатыр, төсек-орын мен медицина қызметкерлері жеткілікті ме, химиотерапияға арналған дәрі-дәрмек пен ПЭТ/КТ үшін қажетті препараттар бойынша іркіліс болды ма, пациенттер дәрі-дәрмекті неге өздері сатып алатынын айтып отыр, әр бөлімшеге қанша дәретхана тиесілі, лифт қаншалықты жиі істен шығады және палаталарда кондиционер неге жоқ? Ulysmedia.kz Денсаулық сақтау министрлігіне осы сұрақтарға жауап беруді сұрап сауал жолдады.