3 қазанда Түркі әлемі күні немесе Түркі мемлекеттерінің ынтымақтастық күні атап өтіледі. Бүгінде бұл күн бірнеше елді ғана емес, Балқан мен Кавказдан бастап Орталық Азия, Сібір және Қытайға дейінгі ұлан-ғайыр аумақта өмір сүретін ондаған халықты байланыстырады. Ulysmedia.kz редакциясы түркі әлеміне кімдер кіретінін, бұл күннің қалай пайда болғанын және кейінгі жылдары түркі бірлігі идеясының неліктен қайта жандана түскенін баяндайды.
200 миллионға жуық түркі халқы
Әртүрлі дерек бойынша, әлемдегі түркі халықтарының жалпы саны 160 миллионнан 200 миллионға дейін жетеді. Олардың ішіндегі ең ірілері – түріктер, әзербайжандар, өзбектер, қазақтар, ұйғырлар, түрікмендер, татарлар және қырғыздар.
Бұлардан бөлек, түркі әлеміне башқұрттар, чуваштар, сахалар, қарақалпақтар, гагауыздар, Қырым татарлары, ноғайлар, алтайлықтар, хакастар, тывалар және тағы ондаған халық кіреді.
Бүгінде түркі халықтары Түркия, Әзербайжан, Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан және Түрікменстан сияқты тәуелсіз мемлекеттерде ғана емес, Ресей, Қытай, Иран, Ауғанстан, Молдова және басқа елдерде де өмір сүреді.
Аралары мыңдаған шақырымға созылғанына қарамастан, оларды тілдік туыстық, мәдениеттегі ортақ белгілер мен тарихи жады біріктіреді.
Бір тамырдан тараған ондаған тіл
Түркі тілдері – үлкен тілдік әулет. Оғыз тобына түрік, әзербайжан және түрікмен тілдері жатады.
Қыпшақ тобына қазақ, қырғыз, татар, башқұрт, қарақалпақ және тағы бірнеше тіл кіреді.
Өзбек пен ұйғыр тілдері қарлұқ тобына жатса, саха, тыва, хакас және алтай тілдері сібірлік тармаққа кіреді.
Бұл тілдердің айырмашылығы аз емес. Дегенмен бір топқа жататын халықтар кей жағдайда арнайы оқып-үйренбесе де, бір-бірінің сөзін ішінара түсіне алады.
Тілдердің осындай жақындығы ортақ түркі әліпбиін жасау идеясының тууына себеп болған факторлардың бірі.
Қағанаттардан қазіргі мемлекеттерге дейін кезең
Түркі халықтарының тарихы сан ғасырды қамтиды. Соның аса маңызды кезеңдерінің бірі – VI–VIII ғасырларда өмір сүрген Түрік қағанаты. Бұл мемлекет Еуразияның едәуір бөлігін біріктірді.
Осы дәуірмен VIII ғасырға жататын Орхон жазбалары байланысты. Олар – түркі тіліндегі ең көне жазба мұралардың бірі.
Кейін Еуразияның кең даласында Ұйғыр және Хазар қағанаттары, қарлұқтар мен қырғыздардың мемлекеттері өмір сүрді.
XI ғасырдан бастап оғыз тайпалары батысқа қарай белсенді қоныс аудара бастады. Кейін бұл үдеріс Селжұқ мемлекетінің, одан соң Осман империясының құрылуына алып келді.
Түркі халықтары Орталық Азияның, Алтын Орданың және Еуразиядағы өзге де мемлекеттердің тарихында үлкен рөл атқарды.
Домбыра, қомуз, эпос және көшпелі мәдениет
Түркі халықтарының өзара айырмашылығы болғанымен, олардың мәдениетінде ортақ белгілер аз емес.
Көптеген халық үшін көшпелі мал шаруашылығы, ру-тайпалық байланыс, үлкенді сыйлау, қонақжайлық және ауызша дәстүр тарихи тұрғыдан маңызды орын алды.
Түркі мәдени кеңістігімен «Манас», «Алпамыс», «Көроғлы» секілді эпостар және ұрпақтан ұрпаққа ауызша жеткен өзге де мұралар тығыз байланысты.
Музыкалық мәдениетті домбыра, қобыз, қомуз және басқа да дәстүрлі аспаптарсыз елестету қиын.
Діни тұрғыдан да түркі әлемі біркелкі емес. Қазіргі түркі халықтарының басым бөлігі ислам дінін ұстанады. Сонымен бірге православ христиандары бар халықтар мен қауымдар да кездеседі. Ал кейбір сібірлік түркілер арасында көне наным-сенімдердің элементтері әлі күнге дейін сақталған.
Неліктен 3 қазан?
Бұл күннің қазіргі тарихы 2009 жылдан басталады.
3 қазанда Нахчыванда Әзербайжан, Қазақстан, Қырғызстан және Түркия Түркітілдес мемлекеттердің ынтымақтастық кеңесін құру туралы келісімге қол қойды.
Осы күн жекелеген кездесулерден тұрақты ынтымақтастық жүйесіне көшудің символына айналды.
Дегенмен түркі елдерінің жақындасуы бұдан ертерек басталған. 1991 жылы КСРО тарағаннан кейін Орталық Азия мен Кавказда тәуелсіз түркі мемлекеттері пайда болды.
1992 жылы Анкарада түркітілдес елдер басшыларының алғашқы саммиті өтті. Ал 1993 жылы ортақ мәдениетті дамытуға бағытталған ТҮРКСОЙ ұйымы құрылды.
2021 жылы Түркі кеңесінің атауы Түркі мемлекеттері ұйымы болып өзгертілді.
Қазір ұйымға Әзербайжан, Қазақстан, Қырғызстан, Түркия және Өзбекстан мүше. Түрікменстан, Венгрия және Солтүстік Кипр Түрік Республикасы бақылаушы мәртебесіне ие.
Ынтымақтастық тек мәдениетпен шектелмейді
Кейінгі жылдары түркі мемлекеттерінің өзара ықпалдастығы айтарлықтай кеңейді.
Қазір Түркі мемлекеттері ұйымына кіретін елдер мәдениет пен білім саласымен қатар сауда, көлік, энергетика, цифрландыру, қауіпсіздік, денсаулық сақтау және инвестиция бағыттарында да бірлесіп жұмыс істеп келеді.
Маңызды бағыттардың бірі – Қытай мен Еуропаны Орталық Азия, Каспий теңізі, Кавказ және Түркия арқылы байланыстыратын Орта дәліз.
Сонымен қатар елдер ортақ инфрақұрылымдық жобаларды дамыту, қорғаныс өнеркәсібі мен құқық қорғау саласындағы ынтымақтастықты күшейту мәселелерін талқылап келеді.
34 әріптен тұратын ортақ әліпби
Кейінгі жылдардағы ең көп талқыланған бастамалардың бірі – ортақ түркі әліпбиі.
2024 жылы арнайы комиссия латын графикасына негізделген 34 әріптен тұратын нұсқаны мақұлдады.
Бұл барлық ел өз әліпбиінен бас тартуы керек дегенді білдірмейді.
Ортақ әліпби түркі тілдеріндегі мәтіндерді оқуды жеңілдетуге, ақпарат алмасуды оңайлатуға және цифрлық жүйелердің өзара жұмысын жақсартуға арналған ортақ негіз ретінде қарастырылады.
2026 жылы Астанада осы әліпбиді қолдану жөніндегі нұсқаулық бекітіліп, оның ішінде қазақ және қырғыз тілдеріне арналған нұсқалар да ұсынылды.
Алайда ортақ жазу идеясы бүгін ғана пайда болған жоқ. Бұл мәселе 1926 жылы Бакуде өткен Түркология съезінде көтерілген. Кейін оған 1990-жылдары қайта оралды.